RAZİYE GÖK AKTAŞ / KONUK YAZAR

  Küresel çapta digital dünyanın içerisinde milyarlarca dolarlık algoritmik bir savaş alanına dönüşmüş DİGİTAL EKONOMİNİN YENİ MADENİ İNSAN DİKKATİ,  günümüzde zamanımızı, zihnimizi ve nörolojik sistemimizin devasa kısmını ele geçirmiş durumda.

Bilginin sonsuz erişimi olarak elimizden düşürmediğimiz küçük cihazlar içerisine teslim ettiğimiz, dikkat ekonomisinin bireysel hayatımıza, aile hayatımıza, iş hayatımıza, geleceğimize  etkisi her geçen gün hızla artmaktadır.

Digital tüketime yatkınlık, ekran başında geçirilen süre ortalama 8 saate ulaşmış durumda, yani günün yarısı ekran başında geçiyor demektir.

Günün yarısını ekran başında geçiren bir çocuğun, gencin ve yetişkinin digital dünyanın dikkat düzeyini ne denli etkilemiş olacağını bir düşünün.

Ankara Esenboğa’dan Antalya’ya yolculuğum sırasında karşılaştığım tanımadığın bir annenin çocuk arabasındaki 2,5 yaşlarındaki çocuğunun elindeki telefonda reels video kaydırarak yaklaşık 4 saat zaman geçirdiğine, annenin çocuğun elindeki telefonla hangi sayfalarda reels video kaydırarak seyrettiğine, kendisi de reels video kaydırdığı için hiç dikkatini vermediğine, annenin yanındaki 8 yaşındaki çocuğunun elindeki valizi sağa sola sürükleyerek  kendine oyun yaratan çocuğuna “dur, sen de bir durmadın “ demesine,  küçük çocuğunun elindeki telefonla uslu çocuk durumuna olmasına tanık oldum.  

Elindeki eşya ile kendine oyun çıkarmaya çalışan çocuğun susturulmasına mı üzülelim, annenin asıl müdahale etmesi gereken kısmın küçük çocuğun elinden telefonu almak olmadığına mı üzülelim, küçük çocuğun reels videolarda seyrettiklerinin zihninde bırakacağı olumsuzluklara mı üzülelim.   

Maalesef çocuk, genç, yetişkin, yaşlı herkesin elinde digital tüketim marketing olmuş durumda. 

Digital cihaz kullanan bir insanın ekran üzerindeki ortalama dikkat süresinin 47 saniyeye kadar düştüğünü gösteren araştırma sonuçları olduğunu öğrendiğimiz digital tüketimde dikkat ekonomimizin olağan üstü durumlardaki refleks hızımızı her geçen gün azaltıyor olduğunu aklımızdan çıkarmamalıyız.

Digital kullanımda kendimize sınırlama getirmediğimiz her günde dikkat ekonomisine kazanç sağlamaya devam etmiş olacağız.

Ekran başında geçirdiğimiz her saniyenin paraya dönüştüğünü bilmeliyiz.

Digital ekosistemde kazanç sağlayan  sosyal medya şirketleri teknoloji ve sosyal medya devleri yani platform sahipleri   Meta ( instagram, facebook, Threads), tiktok, youtube, Google, x gibi platformlar için  kazanç sağlayan tüketici olmaktan çıkıp bilinçli, süre sınırlı tüketici olma konumuna geçmeliyiz. 

Bu şirketler dikkatimizin kendi istediği noktaya odaklanmasını sağlama, analiz etme konusunda usta durumdalar  ve sosyal medya şirketleri analiz ettikleri verileri   reklam verenlere satarak bizim dikkatimizden para kazanıyorlar.  

Medya şirketleri para kazandıkça sizin ekranda kalma sürenizi artıracak yeni algoritmalar geliştiriyorlar. Geliştirdikleri her algoritma ile ekranda geçirdiğiniz süre artıyor  dikkat ekonominiz bu şekilde zayıflıyor.  Onlar ise para kazanmaya devam ediyorlar. Küresel digital reklam pazarının hacminin 700 milyar doları aştığı bu paranın aslan payının bu birkaç dev şirkete gittiğini unutmayınız.

Tabi, kazanç sağlayanlara veri brokerları ve analiz şirketlerini, digital reklam verenleri –eticaret markalarını, influencerlar ve içerik üreticilerini, mobil oyun sektörlerini .. de  ekleyelim .

Mesela, İnfluencerlar ve içerik üreticileri aracılık yapan işyeri gibi düşünün,  siz onları izledikçe izlediğiniz içerikte geçen ürün üreticilerinin veya ürün reklamlarının karşınıza çıktığını  görüyorsunuzdur.  

Digital tüketim bize kısa süreli bilgi ve eğlence sunarken karşılığında hayatımızın en değerli kaynaklarını sessizce sömürüyor.

Odaklanma süresinde zayıflık, hafıza zayıflığı,  duygusal ve sosyal kayıplar, fiziksel ve zaman kayıpları, … ve daha bir çok kayıp yazılabilir.

İş dünyasında digital tüketim süresi fazla olan kişilerin zaman içerisinde tüketim aşamasındaki odağının dışındakilere verdiği tepkilerin, bildiği iş becerilerinin/fiziksel becerilerinin zamanla zayıfladığını şöyle bir yakın çevrenizde gözlemlerseniz yakinen bu dediklerime tanık olacaksınızdır.

Digital dünyada oldukça hızlı kullanımları olan çalışanların, takvime bağlı yasal süreleri takipte zorlandığı, rakamsal değer içeren verileri metin haline dönüştürülmesinde zorlandığı, eline verilen bir dökümanı  yapay zekaya yazdırıp sunduğu, sunduğu belgeyi anlatması istenince anlatamadığına da tanık olacaksınızdır.

Digital oyunlarda oldukça fazla zaman geçiren çocuklarda dikkat ekonomisinin her geçen gün zayıfladığının örneklerini, çocuğun sağlık sorunu durumunda,  çocuğun odaklanma, özgüven ve okuldaki başarı durumu ve /veya yaşanan bazı olumsuz davranış/eylemleri ile de görüyor olacaksınız.

Sosyal medyada oldukça fazla zaman geçiren, sosyal medyada gördüğü  her yere gitmek isteyen, her şeyi almaya çalışan  kendine sınır koyamayan bireylerin evlilik birliğinin zedelendiğini, ekonomisinin oldukça zarar gördüğünü görüyor olacaksınız.

Digital tüketim gerekli olan hususların hızlıca erişiminde sınırlı ölçekte kullanıldığı durumda oldukça faydalı olmakla, sınır koyamadığınız durumda  dikkat ekonomimizi her geçen gün oldukça hızlı şekilde zayıflatıyor durumdadır.    

Bazı kaynaklara baktığınızda belki, rast gelmiş olabilirsiniz, 2026 yılı itibariyle küresel reklam harcamalarının tarihte ilk kez 1trilyon dolar sınırını aşmış.

Kendini digital dünyaya oldukça fazla maruz bırakanların ortaklaşa başardıkları oldukça büyük organize bir pazara dönüşmüş insan dikkatinin ne denli önemli ve ne denli önemli tutarda birilerine kazanç sağladığının kanıtıdır.

Digital dünyaya daha hızlı erişim için teknolojik gelişmelere uyumlu cihazları satın almak, her iki yılda bir cihaz değiştirmek yine insan dikkatinin yarattığı pazar alanlarıdır.

Türkiye’de Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumunun verilerine göre, sektörde ortalama 10-11 milyon adet akıllı telefon satışı gerçekleşmiş. Yani apple, samsung .. vb markalar ciddi kazanç sağlamış durumdalar.

Dikkat ekonomisinin henüz herkesin dikkatini çekmediğinin de farkında olmak lazım. Bu hususta dikkat ekonomisi üzerine yoğun çalışmalar yapılması gerekliliği kendini yüksek oranda göstermektedir.

Digital ortamdan tamamen çıkılsın diyemeyiz bu mümkün de değildir.

Ancak, bazı ülkelerde olduğu gibi, güvenlik, digital korumacılık, ekonomik çıkar, digital bağımlılık, sağlık, toplumsal ahlak ve temiz internet arayışına üretilen çözümler gibi ülkemizde de “temiz internet”  kullanımı için gerekli adımların hızlı şekilde atılması gerektiğini düşünüyorum.

Sonuç olarak tüm okuyucularıma ilk önerim “dikkat ekonominizi” dikkatli kullanmanız olacaktır.