GAZANFER ERYÜKSEL / KONUK YAZAR

Müzede yangın çıkmış kurtarılacak bir köpek bir de hepsi birbirinden değerli tablolar var. Siz hangisini
kurtarırsınız?
Derken bir benzer paradoks daha…
Sürücüsü olduğunuz yüksek tonajli ve ağzına kadar yükle dolu 40 tonluk devasa bir kamyonla kalabalık
bir yolda ilerliyorsun. Derken freninizin tutmadığını fark ediyorsunuz. Yol yokuş aşağı olduğu için de
kontrolsüz bir şekilde hızlanıyorsunuz. Sağınızda sohbet eden 4 ihtiyar, solunuzda ise genç bir kadının
ellerinden tuttuğu 2 küçük çocuk var ve siz bunlardan birine doğru direksiyonu kırarak aracını
durdurmak zorundasınız. Şayet durmazsınız karşıdan karşıya geçen onlarca yayanın arasına dalarak
belki de onlarca kişiye zarar vereceksiniz.
Soru şu:
Direksiyonu sağınıza kırarak 4 yaşlıya mı, yoksa solunuza kırarak genç anne ve iki çocuğuna çarparak
mı yavaşlamayı seçmek ahlaken tercih edilebilir yoldur?
Unutmayın ki, yaşlılara ya da kadın ve çocuklarına çarpmazsanız, yaya geçidinde geçmekte olan
onlarca yayanın ölümüne neden olabilirsiniz.
Bu iki paradoks insan ruhunun derinliklerine süzülüp sunulan ikilem arasında ikinci örnekteki çok
köşeli seçimde kendinizi sınamanız istenmektedir.
İkinci paradoksta sunulan problemin akli kurgusunu düşünürseniz durumunuz daha da zorlaşacaktır.
Kırk tonluk kamyonun şehir içinde trafiğe girmesi hem de gündüz vakti yasaktır. O yol eğer çevre yolu
ise yayalar için bir üst geçit gerekir. Ayrıca yokuşta freni patlayan 40 tonluk kamyon durmak için ya
sağ taraftaki dört ihtiyara ya soldaki kadına ve iki çocuğa, ya da yaya geçidindeki insanlara çarparak
durabilecekmiş. Zor dostum zor…
Burada bir fıkra anlatmamız gerekiyor. Trafikte giden minibüs aniden önüne çıkan bir teyzeye
çarpmamak için ani bir fren yaparak durur. Herkesin yüreği ağzına gelmiştir ki şoför başını camdan
çıkararak teyzeye seslenir, “Teyzem bu enişteye benzemez, altına aldı mı öldürür…”
Yani freni yokuşta patlayan ve 40 ton yüklü kamyonun ne sağdaki dört ihtiyara ne soldaki kadınla iki
çocuğa ne de yaya geçidindeki insanlara çarparak durması imkansızdır.
Bütün bu aklî teraziler paradoksu, kurgulayan için önemli değildir. İstenen tavır senin ruhunun
derinliklerinde kimleri ölüme göndereceğin sorgulanmaktadır.
“Bunlar düşünce deneyleridir (thought experiment). Düşünce deneyleri bizi hayatta bu gibi
açmazlarla gerçekten karşılaştığımızda onlarla baş etmemize hizmet eden zihni ve psikolojik
egzersizlerdir. Bu bakımdan da onların, örtük ve nihai hedefi oynayanları hayata hazırlanmak olan çocuk
oyunlarının işleviyle örtüşen bir fonksiyonları olduğunu söylemek, meselenin hakikatiyle mutabıktır”
diyerek konuya açıklık getirmeye çalışıyor sevgili Ziyaver Şencan.
Mesele ahlak felsefesi ve konumuz tercih analizi ise ben fakir de bir paradoks sunmak istiyorum hem
de ülkemizin gerçekliğinden damıtılmış.

Bir toplumsal yapı düşünelim ki kendi mahallesinde yapılan hırsızlık, yolsuzluk, rüşvet hatta mobbing
gibi durumlarda üç maymunu oynarken karşı mahalledeki benzer ahlak dışı uygulamalara “hırsız
bunlar, ahlaksız” diye feryat etmektedir. Siz de ısrarla hırsızlık, yolsuzluk, rüşvet vb. şeyler nerede ve
kim tarafından yapılırsa yapılsın bu ahlaksızlıktır, dediğinizde ise “Ama hocam onlar da yapıyor” gibi
garabet bir savunma mekanizması ile karşılaşıyorsunuz.
Bu savunmayı yapan kişi veya kişiler bireysel yaşamlarında ne denli ahlaklı ve dürüst olsalar da
toplumsal ahlak söz konusu olduğunda üç maymunu oynamaları psikoloji, psikiyatri, sosyal psikoloji
bağlamında nasıl açıklanabilir? Toplumsal ahlâkı olmayanın kişisel ahlakı ne mertebededir?
“Somut şartların somut tahlili” ifadesi bizim kuşağın çok sık duyduğu ancak bir türlü hayata
geçiremediği bir boyuttu. Öyle ise yukarıdaki durumun yani somut şartların somut tahlili nasıldır?