PROF DR RAMAZAN DEMİR / KONUK YAZAR

Giriş

Nepotizm (akraba kayırmacılığı), bireylerin sahip oldukları güç ve yetkileri, akraba ya da yakın çevrelerine ayrıcalık sağlamak amacıyla kullanmaları olarak tanımlanmaktadır. Bu makale, nepotizmin kavramsal temellerini ele almakta ve örgütsel yapılar üzerindeki etkilerini incelemektedir. Literatür, nepotizmin özellikle liyakat (yeterlilik) ilkesini zayıflattığını ve kurumsal verimlilik ile çalışan isteklendirme (motivasyonu) üzerinde olumsuz etkiler yarattığını göstermektedir.
*
Çağdaş yönetim anlayışı, liyakat, şeffaflık ve eşitlik ilkelerine dayanmaktadır. Ancak nepotizm, bu ilkelerle çelişen bir uygulama olarak hem kamu hem de özel sektörde varlığını sürdürmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde daha yaygın olduğu gözlemlenen nepotizm, kurumsal yapılar üzerinde ciddi etik ve işlevsel sorunlara yol açmaktadır.
*
Kavramsal Çerçeve

Nepotizm, Latince “nepos” (yeğen) kelimesinden türemiştir ve tarihsel olarak akrabalara ayrıcalık tanınması anlamına gelmektedir. Günümüzde ise sadece akrabalık ilişkilerini değil, yakın sosyal çevreyi kapsayan daha geniş bir kayırmacılık türü olarak ele alınmaktadır (Araslı & Tümer, 2008). Nepotizm, genel olarak kayırmacılığın bir alt türü olarak değerlendirilmekte ve liyakat temelli sistemlerin karşıtı olarak konumlandırılmaktadır.
*
Nepotizmin Örgütsel Etkileri

Nepotizmin örgütler üzerindeki etkileri çok boyutludur. Öncelikle, işe alım ve terfi süreçlerinde objektif ölçütlerin (kriterlerin) göz ardı edilmesine neden olur. Bu durum, nitelikli çalışanların geri planda kalmasına ve örgütsel performansın düşmesine yol açar..
Ayrıca nepotizm, çalışanlar arasında adalet algısını zedeler. Adaletsizlik algısının artması, iş tatmini ve örgütsel bağlılık üzerinde olumsuz etki yaratır (Keles, Özkan & Bezirci, 2011). Bu bağlamda nepotizm, sadece bireysel düzeyde değil, kurumsal düzeyde de verimlilik kaybına neden olmaktadır.
*
Ülkemizdeki Durum

Ülkemizde son yirmi seneden beri uygulanan bu “illet” çok yaygınlaştı ve çok can yaktı. Bu kirlenmiş vicdanların sebep olduğu adaletsizlik, devletin her kurumunda geçerli “akçe” haline getirildi (Demir, 2019). Devletin herhangi bir kurumuna bir kişinin işe alınması ya da görevde iken üst aşamalardaki bir makama terfi etmesi, hak etmediği bir mevkie getirilmesinde yeterlilik (liyakat) yerine ailevi bağların veya kişisel ilişkilerin veya siyasi parti çıkarların ön plana çıkarılması etkili oluyor. Bu gibi ahlaksızlıklarla mücadele etmek her vatandaşın görevidir. Kamu ve iş dünyasında adaletsizliğe, verim düşüklüğüne ve yeterlilik (liyakat) sisteminin bozulmasına yol açan ahlak dışı bu uygulamalara hep karşı çıkmak vatandaşlık görevidir. Toplumu çürüten bu illetle mücadele etmek her Cumhuriyet aydının asli görevidir.
*
Tartışma ve Sonuç

Her ne kadar bazı araştırmalar aile işletmelerinde güven unsurunun nepotizmi kısmen meşrulaştırabileceğini öne sürse de, bu durumun profesyonel yönetim ilkeleriyle dengelenmemesi hâlinde ciddi sorunlar ortaya çıkmaktadır. Nepotizmin uzun vadede kurumsal itibar, çalışan motivasyonu ve performans üzerinde yıkıcı etkiler yarattığı genel kabul görmektedir.
*
Nepotizm, kısa vadeli çıkarlar sağlasa da uzun vadede örgütsel sürdürülebilirliği tehdit eden bir unsurdur. Bu nedenle kurumların şeffaf, adil ve liyakate dayalı politikalar geliştirmesi büyük önem taşımaktadır. Etik ilkelerin benimsenmesi ve denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi, nepotizmin olumsuz etkilerini azaltmada temel stratejiler arasında yer almaktadır.
*
Kaynakça 
Araslı, H., & Tümer, M. (2008). Nepotism, favoritism and cronyism: A study of their effects on job stress and job satisfaction in the banking industry of North Cyprus. Social Behavior and Personality: An International Journal, 36(9), 1237–1250.
Demir, R. (2019). Değerlerin Rantı. Palme Yayıncılık, Ankara.
Keleş, H. N., Özkan, T. K., & Bezirci, M. (2011). A study on the effects of nepotism, favoritism and cronyism on organizational trust in the auditing process in family businesses in Turkey. International Business & Economics Research Journal, 10(9), 9–16.