NİZAMETTİN ŞEN / KONUK YAZAR

Mustafa Kemal Paşa’nın Almanya Seyahati: Otellere Uzanan Yol

Mustafa Kemal Paşa’nın Almanya’da konakladığı otellerin hikâyesine geçmeden önce, onu bu otellere götüren yolculuğa bakmak gerekir. Çünkü bu seyahat yalnızca diplomatik bir ziyaret değil, savaşın sonuna yaklaşılırken Avrupa’nın askerî, siyasi ve toplumsal durumunun yerinde gözlemlendiği önemli bir deneyimdir.

Alman İmparatoru II. Wilhelm’in 1917 yılında İstanbul’a yaptığı ziyaret sırasında Sultan V. Mehmed Reşad’ı Almanya’ya davet etmesi üzerine bir iade-i ziyaret gündeme geldi. Sultan Reşad’ın sağlık durumunun uzun bir yolculuğa elverişli olmaması nedeniyle Osmanlı Devleti’ni Veliaht Vahdeddin Efendi başkanlığında on kişilik bir heyetin temsil etmesine karar verildi. Mirliva Mustafa Kemal Paşa da askerî bilgi ve tecrübesi nedeniyle heyete dahil edildi.

Heyette Veliaht Vahdeddin Efendi ve Mustafa Kemal Paşa’nın yanı sıra Başmabeyinci Lütfi Simavi Bey, askerî danışman ve tercüman Miralay Naci Bey, Mustafa Kemal Paşa’nın yaveri Yüzbaşı Cevat Abbas Bey, Vahdeddin’in özel hekimi Reşat Bey, teşrifat görevlisi Salih İhsan Bey, kâtibi Refik Bey ile Binbaşı Asaf Bey ve Yüzbaşı Hulusi Bey bulunuyordu.

Heyeti taşıyan özel vagon 15 Aralık 1917 günü İstanbul Sirkeci Garı’ndan hareket etti. Balkanlar üzerinden ilerleyen tren 17 Aralık’ta Viyana’ya ulaştı. Ancak karşılamada yaşanan aksaklık nedeniyle heyet geceyi Viyana Garı’ndaki özel vagonda geçirmek zorunda kaldı. Ertesi gün vagon Münih’e giden trene bağlandı.

18 Aralık’ta Münih’e ulaşan heyet, birkaç saatlik bekleme sırasında şehri gezdi. Osmanlı Devleti’nin Berlin Büyükelçisi İsmail Hakkı Paşa da burada heyete katıldı. Yolculuk daha sonra Alman Batı Cephesi’nin yönetildiği Bad Kreuznach’a doğru devam etti.

19 Aralık 1917’de Bad Kreuznach’a ulaşan heyet burada Alman askerî yönetiminin en üst düzey isimleriyle buluştu. Alman İmparatoru II. Wilhelm, Mareşal Paul von Hindenburg ve General Erich Ludendorff ile gerçekleştirilen görüşmeler Mustafa Kemal Paşa açısından seyahatin en önemli temasları arasındaydı.

Bad Kreuznach yalnızca bir ziyaret noktası değildi. Birinci Dünya Savaşı sırasında Alman Büyük Karargâhı burada bulunuyordu. Dolayısıyla Mustafa Kemal Paşa, savaşın yönetildiği merkezlerden birinde Alman askerî gücünü ve komuta yapısını doğrudan gözlemleme fırsatı bulmuştu.

Heyet daha sonra Strazburg ve Colmar üzerinden Alsas bölgesindeki Batı Cephesi mevzilerini ziyaret etti. Cephede Alman birliklerinin durumu, savaş hazırlıkları ve askerî imkânlar incelendi. Ardından Essen’e geçilerek dönemin dünyanın en önemli ağır sanayi kuruluşlarından biri olan Krupp fabrikaları gezildi. Böylece Mustafa Kemal Paşa yalnızca cephedeki Alman ordusunu değil, o orduyu besleyen dev savaş sanayisini de yakından görmüş oldu.

23 Aralık’ta Berlin’e ulaşan heyet Friedrichstraße İstasyonu’nda karşılandı ve otomobillerle Hotel Adlon’a götürüldü. 

Turizmci Gözüyle

Seyahat yalnızca bir yerden başka bir yere gitmek değildir. İyi bir seyyah gördüğü şehirlerden, insanlardan ve yaşam biçimlerinden sonuçlar çıkarır. Mustafa Kemal Paşa’nın Almanya seyahati bunun dikkat çekici örneklerinden biridir.

Bu yolculukta yaptığı gözlemlerden biri, savaş şartlarında Alman toplumunun örgütlenme biçimiydi. Erkeklerin büyük bölümünün cephede bulunduğu bir ortamda kadınların fabrikalarda, ulaşımda, sağlık hizmetlerinde ve savaş ekonomisinin farklı alanlarında üstlendikleri görevler, kadınların toplumsal ve ekonomik hayattaki gücünü açık biçimde ortaya koyuyordu.

Bu gözlemi tek başına ileride gerçekleştirilecek kadın hakları devrimlerinin nedeni olarak göstermek doğru olmaz. Ancak Mustafa Kemal’in Avrupa seyahatlerinde gördüğü toplumsal dönüşümleri dikkatle izlediğini biliyoruz. Cumhuriyet döneminde Türk kadınının eğitimden çalışma hayatına, sosyal yaşamdan siyasete kadar toplumun eşit bir bireyi olarak yer almasını savunması ve sonunda kadınlara seçme ve seçilme hakkının tanınması, onun dünyayı gözlemleyen ve gördüklerinden sonuç çıkaran yaklaşımıyla birlikte değerlendirilebilir.

Almanya seyahatindeki ikinci ve belki de askerî açıdan çok daha önemli gözlem ise savaşın geleceğine ilişkindi.

Mustafa Kemal Paşa Alman karargâhlarını, Batı Cephesi’ni, birlikleri ve Krupp’un dev savaş sanayisini gördü. Bütün bu askerî ve teknolojik güce rağmen Almanya’nın savaşı kazanamayacağı sonucuna vardı. Yolculuk sırasında Veliaht Vahdeddin’e de bu yöndeki değerlendirmelerini aktardı.

Nitekim Almanya dönüşünde Sofya’da görüştüğü Ali Fethi Okyar’a Almanya’nın savaşı kaybettiğine artık kesin olarak inandığını ve Osmanlı Devleti’nin mümkün olan en az zararla savaştan çıkmasının yollarını araması gerektiğini söyleyecekti.

Bu nedenle 1917 Almanya seyahatini yalnızca bir veliahtın diplomatik ziyareti olarak okumak eksik kalır. Mustafa Kemal için bu yolculuk aynı zamanda görmek, karşılaştırmak ve geleceği okumak anlamına geliyordu.

Belki de seyahatin en önemli dersi buydu:

Başkaları Almanya’nın gücünü görürken, Mustafa Kemal o gücün sınırlarını görüyordu.

Şimdi bu tarihî yolculuğun tanığı olan otellere gidebiliriz.

İlk durak: Bad Kreuznach Parkhotel Kurhaus.