CEM ARÜV / KONUK YAZAR/ÇEVRENİN SESİ

İnsan dünyaya geldiğinde ilk yaptığı şey nefes almaktır. Sonra bir ömür boyunca nefes alır, su içer, beslenir, barınır ve bir yerden bir yere gider. Bir kent planlamak, aslında bütün bu ihtiyaçların binlerce insan için nasıl karşılanacağına karar vermektir. Yeni bir mahallenin kaç kişiyi barındıracağını hesaplarken okula, yola ve altyapıya ne kadar yer gerektiğini konuşuruz. Peki o insanların yazın sıcaktan nasıl korunacağını, ne kadar suya ihtiyaç duyacağını ve gündelik hayatlarının iklim üzerindeki etkisini de aynı masada konuşuyor muyuz?

Antalya’da bu sorunun ne anlama geldiğini görmek için temmuz öğleden sonrasında iki sokaktan yürümek yeter. Birinde olgun ağaçların gölgesi kaldırım boyunca uzanır. Ötekinde gölgeye ulaşmak için yolun karşısına geçer, birkaç bina boyunca güneş altında yürürsünüz. İki sokakta da kaldırım vardır. Bir çocuk, yaşlı bir insan ya da elinde alışveriş poşetleriyle evine dönen biri için aradaki fark, o yolu kullanıp kullanamayacağına kadar uzanır. Kâğıt üzerinde bir çizgi olan kaldırım, hayatta ancak yürünebildiği ölçüde bir ulaşım yoludur.

Nefes üzerinden düşünmeye başlayınca akla bir soru geliyor. Madem insanlar oksijen tüketiyor, bitkiler de fotosentez sırasında oksijen üretiyor, bir kentte kişi başına ne kadar bitki örtüsü bulunması gerektiğini hesaplayabilir miyiz? Benim çıkış noktam bu soruydu. Soruyu iklim açısından ele aldığımızda önce karbonun nereden geldiğine bakmamız gerekiyor. Nefesimizle verdiğimiz karbondioksitin karbonu büyük ölçüde yediğimiz gıdadan gelir. Bitkiler büyürken havadan karbon alır. Bu karbon gıda zincirine girer ve solunumla yeniden atmosfere döner. Fosil yakıt kullandığımızda ise yer altında uzun süre depolanmış karbonu atmosfere ekleriz. Gıdayı üretirken, soğuturken ve taşırken oluşan sera gazları da ayrıca hesaba girer.

Bu ayrım, imar planında neyi ölçeceğimizi değiştiriyor. Yeni bir mahallenin iklim yükünü anlamak için o mahallenin nasıl inşa edileceğine, binaların ne kadar enerjiye ihtiyaç duyacağına, insanların işe ve okula nasıl gideceğine, arazinin bugünkü bitki örtüsünden ne kalacağına bakmamız gerekiyor. Yeşil alanın katkısı da bu tablonun içinde görünür olmalı. Ağaçlar büyürken karbon depolar. Gölge sağlar. Toprağa yer bıraktığımızda yağmurun bir bölümünün düştüğü yerde toprağa ulaşmasına imkân veririz. Bunların her birini ayrı ayrı görmek, hangi plan kararının hangi sonucu doğurduğunu anlamamızı sağlar.

Örneğin aynı sayıda insanı barındıracak iki mahalle düşünelim. Birinde evler, okul, dükkânlar ve toplu taşıma durakları birbirine yakın. Yaya güzergâhları yazın gölgeli ve kesintisiz. Ötekinde aynı hizmetlere erişmek için geniş yollar geçmek, daha uzun mesafeler yürümek gerekiyor. Bu iki mahallede yaşayanların nüfusu aynı olsa da otomobile duydukları ihtiyaç aynı olmayabilir. Benzer biçimde binaların konumu, güneşe yönelimi ve gölgelenmesi, yazın iç mekânları serin tutmak için gereken enerjiyi etkileyebilir. Demek ki nüfus bize hesabın büyüklüğünü söyler. Hesabın sonucunu ise yerleşimin nasıl planlandığı belirler.

Bir de kararların zamanlaması var. Bir mahalle henüz planlanırken okulun yerini değiştirebilir, sokağın yönünü gözden geçirebilir, bir grup olgun ağacın çevresindeki yapıları yeniden konumlandırabiliriz. Binalar tamamlandıktan sonra aynı değişiklikler çok daha zor ve masraflıdır. Gölge eksikliği ancak insanlar güneş altında yürümeye başladığında gündeme gelirse, belediyenin elinde kalan seçenekler de daralır. Belki kaldırımın altında altyapı hatları vardır. Belki ağaç dikmek için yeterli toprak alanı kalmamıştır. Daha ilk çizimde ayrılabilecek yer, sonradan kazı, yol düzenlemesi ve yeni bir yatırım gerektirebilir.

Su için de benzer bir durum söz konusu. Antalya’da bir parkı çizerken nasıl görüneceğini düşünürüz. O parkın ağustos ayında hangi suyla, ne kadar su kullanılarak yaşatılacağını da düşünmeliyiz. Henüz plan masasında olduğumuzda toprağın geçirgen bırakılacağı yerleri, korunabilecek bitki örtüsünü ve sulama ihtiyacını birlikte ele alma imkânımız var. Yeni gelişmenin su talebini konuşurken evlerde kullanılacak su kadar, mahalleye kuracağımız yeşil altyapının ihtiyacını da bilmemiz gerekir. Böylece yazın serinlik sağlamak için hangi tercihin su kaynaklarımız üzerinde nasıl bir yük oluşturacağını önceden görebiliriz.

Bütün bunlar bir imar planının vatandaşa nasıl anlatıldığını da değiştirir. Bir plan askıya çıktığında insan kendi evinin, arsasının ya da sokağının nerede kaldığını görmek ister. Aynı insanın, çocuğunun okula hangi yoldan ulaşacağını, mahallede hangi ağaçların korunacağını ve yeni parkın yürüyüş mesafesinde olup olmadığını bilmeye de hakkı var. Bu bilgileri bir harita üzerinde göstermek mümkün. Vatandaş haritaya bakıp “Burada gölge gösterilmiş ama ben her gün şu sokaktan yürüyorum” dediğinde, planı hazırlayanların masa başında göremediği bir bilgi ortaya çıkar. O bilgi, plan kesinleşmeden geldiğinde bir kararı değiştirebilir.

Nüfusa göre yeşil alan ayırma fikrini burada bir adım ileri götürebiliriz. Yeni nüfusun kullanacağı kamusal yeşil alanın büyüklüğünü baştan güvenceye alalım. Ardından bu alanın hangi sokaklara gölge düşüreceğini, yağmuru nerede tutacağını, hangi mevcut ağaçların korunmasını sağlayacağını ve bakımının nasıl yapılacağını soralım. Bir mahallede çocukların en çok yürüdüğü yolun gölgesiz kaldığını görüyorsak, toplam park alanı yeterli görünse bile plan üzerinde hâlâ çözmemiz gereken bir iş vardır. Bu işi görmek için mahallenin tamamlanmasını beklemek zorunda değiliz.

COP31 zirvesinde Antalya’da dünya ölçeğindeki iklim kararlarını konuşuyoruz. Bu tartışmayı yaşadığımız şehre getirmenin bir yolu, birkaç yıl sonra inşa edilecek mahallelerin planlarını bugünden bu gözle okumak. Zirvenin gündemi ile Antalya’da yaz ortasında durağa yürüyen insanın hayatı, aynı plan kararı üzerinde buluşabilir. Bunu sağlayacak ilk adım da son derece somut. Yeni bir gelişme alanı belirlediğimizde nüfus, yapılaşma ve yol hesabının yanına iklim, su ve gölge hesabını koyalım. Sonuçları plan kararı verilmeden görelim ve tartışalım.

Bir sonraki yazıda planda yeşile boyadığımız alanı yakından inceleyeceğim. Aynı büyüklükteki iki alanın mahalleye neden farklı katkılar sunduğunu ve bu farkı hangi ölçülerle görebileceğimizi konuşacağız.