ŞENER METE / KONUK YAZAR

Kuruçeşme'deki TRT durağında veya Harbiye'deki Radyo durağında otobüs beklemek, diksiyon eğitimi vermek için yeterli bir sebep midir?

-y sesinin daraltıcı etkisi vardır" diyorlar (Elhak doğrudur ama neden daraltıcı etkisi vardır onu anlatmıyorlar) bekleyin yazılır ama bekliyin denir diye anlatıyorlar... Bu da doğrudur ama şöyle devam ediyorlar: bekliyor yazılır da bekliyo okunur”. Fiillerde sondaki r harfleri okunmazmış! (Acaba ekliyola mı demeliyiz?)

Son bir iki yılda haberlerde geliyo, yağıyo, düşünülüyo, teklif ediliyo... gibi dilimizi allak bullak eden cümle söylenişlerine hayret ediyorum ve anında kanal değiştiriyorum. Bunlar kimden diksiyon eğitimi alıyor bilmiyorum. Eğer gerçekten diksiyon eğitimi aldıklarını sanıyorlarsa fena halde yanılıyorlar. Çünkü HABER, RESMÎ BİR EVRAKTIR. Yazılı bir metin ya da seslendirilen cümlelerden oluşması bu gerçeği değiştirmez. Resmî kurumlarla veya kamusal alanla ilgili bir metin okuyorsanız, resmî bir evraktır ki eski haberciler bunu çok iyi bilir. Resmi evrakta sahtecilik yapılamaz. Yazılanı aynen okumak zorundasınız. O haberi yazıp yayına veren muhabirler böyle abuk sabuk okuyuşa da sıcak bakmaz. Haber bülteninde, Türkçenin söz dizimine aykırı cümle kuramazsınız. Dilimizdeki sözcüklerin
köklerini ve eklerini, anlaşılmaz duruma getirmemelisiniz. -yor eki de Türkçedeki binden fazla ekten daha değersiz bir ek değildir.

Öncelikle Cumhuriyetin 100. Yılında Mikrofonla İletişim ve Medya Sözlüğü'nde -yor ekinin tanımlarına bakalım:

1- Kendinden önce gelen a ve e ünlülerini daraltan veya yuvarlaklaştıran vurgusuz ek.
2- Bir olayı başlangıç ile bitiş sınırları arasında yansıtan ek.
3- Şimdiki zaman eki. (İş yapılırken, bir şey olurken kullanıldığı gibi bazen de anlam kaymasına uğrayarak geçmiş, gelecek ve geniş zaman kiplerinin anlamını verir. Örn: biliyor, geçiyor, geliyor.)
4- İlk işlevi şimdiki zaman belirtmek olsa da konuşma dilinde, yakın geleceğe yönelik tasarıların anlatımında kullanılan ek.

Bunlar tanımlar ama peşinden -yor ekinin özellikleriyle ilgili ayrıntılı cümleler geliyor.

Bir kısım diksiyon dersi veren, halkın da -yor ekini -yo diye kullandığını belirterek -yor hecesinin r sesinin düşürülmesi gerektiğini iddia ediyor. O zaman spikere gerek yok ki halktan birilerini getirirsiniz, halk gibi okur, biz de dinleriz... Bu tez o kadar saçma ki İngilizce öğreten hangi öğretmen çocuklar the harfi tarifini d ile söylüyor diyerek peltek d sesi kullanmaktan vaz geçmiş? Ya da hangi İngilizce öğretmeni then ile that ve than kelimelerindeki e seslerini farklı söylemiyor?

Ve üstelik halk gerçekten -yor ekini nasıl kullanıyor bakalım mı?

Anadolu'yu dolaştığınızda gel kökünün, -me olumsuzluk ekiyle (gelme) kullanışının -yor şimdiki zaman ekiyle birleşimini şöyle duyacaksınız:

gelmey, gelmeyi, gelmeyor, gelmeyiyor, gelmeeyor, gelmiyiri, gelmiyoru, gelmiyor, gelmiyo, gelmor, gelmoo...

Bunların hangisi doğru ya da standart söyleyiş? Ya da halkın hangi kesiminin söyleyişi daha doğru? Bu öğreticilerin sanırım hiç duymadıkları orta söyleyiş diye bir kural var. Türkçe, standart yani ölçünlü dil olarak orta söyleyiş biçimini, herkesin anlayacağı ve kabul edeceği telaffuzu esas alır.

Bir de sondaki r sesini söylemek kulak tırmalıyor diyen zerzevat takımı var. Onlara da KBB uzmanına git, kulağını güzelce yıkat diyesim var.

Son olarak, adını duyduklarını sanmadığım İbrahim Necmi Dilmen'den bir alıntı yapıyorum.

“Her yerde söyleyişler yer yer değişiyor. Fakat hepsinin üstünde bir orta söyleyiş var. Mektepte, darülfünunda, tiyatroda, konferanslarda, nutuklarda, radyolarda bu orta söyleyiş geçiyor. Buna da o dilin yüksek söylenişi diyorlar. Yerli söyleyişler yalnız mukallitlik için kullanılıyor. Biz de böyle orta Türkçe söylenişi bulmalıyız.

Bu “yüksek Türkçe” adını alacak okutmalarda, tiyatrolarda, herkese söylenen sözlerde kullanılacak bir şive olmalıdır.

Bu cümleden sonra Ey spikerler basitleşmeyin demek yanlış olur mu?

Bu metni anlamayan spikerler olabilir. Gani Müjde, bir Çin atasözünü herkese duyurmuştu:

”Gülmesini bilmeyen dükkân açmasın.” Ben de diyorum ki: “Okuduğunu anlamayan, baştan başlasın!”