AHMET DİKİCİ / KONUK YAZAR

​Türkiye kentleri bugün derin bir iktisadi çelişkiyle çalkalanıyor. Metropollerin devasa binaları ve ışıltılı caddeleri; ardında kirasını ödemekte zorlanan, alım gücü her geçen gün eriyen ve düşük maaşlarla yaşam savaşı veren milyonlarca insan barındırıyor. Büyükkentlerimizde ortalama kiraların asgari ücreti aştığı, gelirin devasa bir kısmının sadece barınma ve gıdaya gittiği yadsınamaz bir gerçek olarak karşımızda duruyor.
​Buna karşın Anadolu’da çok daha vahim ve zincirleme bir kriz yaşanıyor. Şehirde yaşamak ekonomik bir çileye dönüşmüşken Anadolu’nun üretim damarları hızla boşalıyor.
​Üstelik bu kriz, idari yapımızdaki ikili durum sebebiyle iki farklı boyutta derinleşmektedir. Büyükşehirlerde köylerin ve beldelerin "mahalle" yapılarak ilçe sınırlarına dâhil edilmesi kırsal üretimi kent mevzuatıyla boğarken; il statüsündeki illerde ise doğrudan "köy" tüzel kişiliğini koruyan yerleşimler altyapı, hizmet ve insan kaynağı yoksunluğuyla eriyor. Köyün adı ister mahalle olsun ister köy kalsın; beldeler tabelasını kaybetti, ilçeler köksüz kaldı, iller ise üretim havzalarını yitirdi.
​Oysa kalkınmanın kırılmaz bir zinciri vardır: Güçlü köy güçlü ilçeyi, güçlü ilçe güçlü ili, güçlü il ise bağımsız bir ülkeyi yaratır. Üretimin merkezindeki o "köy ve belde" ruhu yok edildiğinde zincir ilk halkasından kopmakta ve bütün bir Anadolu çöküşe sürüklenmektedir.
​İki Farklı İdari Kriz
​Türkiye genelinde kırsalın boşalması bugün iki farklı idari cenderenin kıskacında gerçekleşiyor.
​Büyükşehir Yasası ile köy ve beldelerin idari olarak ilçelere "mahalle" adı altında bağlanması sorunları çözmedi, aksine derinleştirdi. Köyü mahalle yapmak, kırsal alana kent mevzuatını dayatmaktan başka bir işe yaramadı. Ahır yapımından mera kullanımına, emlak vergisinden su tarifelerine kadar pek çok konuda üretici "şehirli mahalle sakini" muamelesi gördü. Bu durum üretim maliyetlerini artırırken üreticiyi kendi toprağında mülteci durumuna düşürdü. Belde belediyelerinin kapatılıp ilçeye tek merkezden bağlanması ise basit bir yol bakımı veya iş makinesi talebini dahi bürokrasiye takar hâle getirdi.
​İl statüsündeki illerde ise "köy" ve "belde" tüzel kişilikleri korunmasına rağmen farklı bir tasfiye süreci yaşanıyor. Özel idare bütçelerinin yetersizliği ve köy muhtarlıklarının öz gelirlerinin bulunmayışı sebebiyle altyapı, yol, su ve sosyal imkânlar kısıtlı kalıyor. Nüfus düştükçe taşımalı eğitime geçilip okullar kapanıyor, sağlık ocakları atıl kalıyor. Bu durum, ilçe merkezine ve il merkezine göçü daha da hızlandırıyor.
​Zincirleme Çöküş
​Köyünün statüsü ne olursa olsun, kırsalın boşalması köyü besleyen ve köyden beslenen belde, ilçe ve il ekonomilerini domino etkisiyle çökertmektedir.
​Kırsalda üretici kalmadığında; ilçedeki gübreci, yemci, traktör tamircisi, terzi ve bakkal da kepenk kapatıyor. Üreticinin ilçeye inip alışveriş yapmadığı bir sistemde ilçe esnafı tasfiye oluyor; ilçe zayıflayınca il merkezindeki ticaret çarkları duruyor.
​İlçedeki nitelikli nüfus, esnaf ve memur dahi çocuğuna kaliteli eğitim ve sosyal imkân sunamadığı için birikimini alıp büyükşehirlere taşınıyor. Sonuçta sadece köyler değil, bütün bir ilçe ve il ölçeğinde sosyal ve ekonomik yaşam felç oluyor.
​Şehirlerin Cenderesi
​Gençlerin, orta yaşlıların ve deneyimli yaşlı nüfusun şehirdeki ekonomik baskıya ve yüksek kiralara rağmen baba ocağına ve bağlı olduğu köye dönmemesi bir tercih değil, imkânsızlığın sonucudur.
​Fahiş mazot, gübre ve yem maliyetleri kırsaldaki üreticiyi belirsizliğe iterken kentteki iş ne kadar düşük ücretli olursa olsun aylık sabit bir maaş ve SGK güvencesi sunmaktadır. Hızlı internetin çekmediği, sosyal imkânların bulunmadığı, hastanesine doktorun uğramadığı alanlar genç ve orta yaşlı zihinleri tutmakta yetersiz kalmaktadır. Belde, ilçe ve köylerde nitelikli okul sayısının azalması da çocuk sahibi ailelerin kırsal odaklı bir yaşamı seçmesinin önündeki en büyük engeli oluşturmaktadır.
​Nesillere Göre Yaşam Şartları
​Köyün canlanması, ilçenin hareketlenmesi ve ilin gelişmesi; her yaş grubunun ihtiyacına yanıt veren özel düzenlemelerle mümkündür.
​Genç nüfusu kırsala çekmek ve orada tutmak için SGK prim desteği, gelir vergisi muafiyeti ve ilk kuruluş sermayesi hibeleri sağlanmalıdır. Gençlerin köyde kendini izole hissetmemesi için yüksek hızlı fiber internet altyapısı, gençlik merkezleri ve dijital çalışma alanları kurulmalıdır. Mesleki eğitimlerle gençler topraksız tarım, dronla ilaçlama ve yenilenebilir enerji gibi yenilikçi alanlarda girişimci yapılmalıdır.
​Orta yaş grubu ailelerin en büyük kaygısı çocuklarının eğitimi ve aile ekonomisidir. Kapanan köy okulları merkeze yakın noktalarda kaliteli eğitim standartlarıyla yeniden yapılandırılmalı veya ilçelerdeki okullara erişim imkânları güçlendirilmelidir. Ürettiği malı satma kaygısı yaşayan orta yaşlı üreticilere sözleşmeli tarım, alım garantisi, düşük faizli ekipman kredileri ile sıfır faizli konut yapım/yenileme destekleri sunulmalıdır.
​Köyde yaşayan veya dönmek isteyen yaşlı nüfusun en temel ihtiyacı ise yerinde ve kesintisiz sağlık hizmetidir. Mobil sağlık ekipleri, evde bakım hizmetleri ve ilçelerde tam teşekküllü hastane imkânları güçlendirilmelidir. Ayrıca deneyimli üreticilerin tecrübelerini gençlere aktaracağı danışmanlık kooperatifleri kurulmalı, bu nüfusun üretimin içinde kalarak ek gelir elde etmesi desteklenmelidir.
​Milli Gıda Güvenliği
​Tarlalarımızda ve bahçelerimizde üretim yapan çiftçilerimizin yaş ortalamasının her geçen gün yükselmesi, alarm veren bir gerçektir. İdari olarak adı ister "mahalle" ister "köy" olsun, üreticinin topraktan kopması doğrudan ülkenin gıda egemenliği ve milli güvenlik meselesidir.
​Köyü üretmeyen bir ilçenin, ilçesi ayakta duramayan bir ilin güçlü olması mümkün değildir. Tersine göçü başlatmak; kâğıt üzerindeki unvanları değil, her iki idari yapının saha gerçeklerini esas alan bütüncül bir bölgesel kalkınma hamlesiyle mümkündür.
​Bütüncül Çözüm Yolları
​Büyükşehirlerdeki "Kırsal Mahalle" statüsü kent mevzuatından tamamen arındırılmalı; il statüsündeki illerde ise köylere doğrudan altyapı ve üretim bütçesi aktarılmalıdır. İl ve ilçe genelinde alım garantili üretim modelleri kurulmalı; genç ve orta yaşlı üreticilere girdi maliyetlerinde %50 devlet desteği verilerek SGK primleri kamu tarafından karşılanmalıdır.
​Gençleri ve aileleri bölgede tutmak için ilçelere gençlik merkezleri, spor tesisleri, fiber internet altyapılı ortak çalışma alanları ve nitelikli sağlık imkânları kazandırılmalıdır. Şehirdeki fahiş kiralardan kaçan aileler için devlete ait atıl araziler tahsis edilmeli, 10-15 yıl vadeli, sıfır faizli "Kırsal Konut Kredileri" verilmelidir.
​Köy, ilçe ve il merkezlerinde kurulacak "Tarım Teknoloji Merkezleri" ile üreticilere modern tarım eğitimleri verilerek genci ve üreticiyi "tarım teknolojileri girişimcisi" konumuna yükseltmek şarttır. Kırsalda üretilen hammaddeler, ilçe ve belde merkezlerinde kurulacak entegre tesislerde işlenmeli; il merkezlerindeki Organize Sanayi Bölgesi ile entegre edilmelidir. Böylece katma değer bölgede kalacak; üretici, esnaf ve sanayici birlikte kazanacaktır.
​Geleceğin Anahtarı
​Metropollerin beton ormanlarında yüksek giderler altında ezilen insanımız ile statüsü ne olursa olsun içi boşalan Anadolu toprakları birbirinin alternatifi değil, doğrudan çözümüdür.
​Şehirlerin üzerindeki devasa yükü hafifletmek ve ülkenin üretim gücünün ayağa kalkmasını sağlamak; kuru bir "memlekete dönün" çağrısıyla değil, her yaş grubunun hayat şartlarını güvenceye alan, köyü, beldesi, ilçesi ve iliyle bir bütün olarak tasarlanmış çağdaş bir yaşam modeliyle mümkündür.
​Unutulmamalıdır ki güçlü köy güçlü ilçeyi, güçlü ilçe güçlü ili, güçlü il ise güçlü Türkiye'yi yaratır. Doğru politikalarla Anadolu, ezilen halkımız için bir kaçış değil, yeniden yükselişin adresi olacaktır.