Atatürk’ün Türkçülük anlayışı • 1. yazı

Atatürk’ün Türkçülüğü, Türk milletinin bağımsızlığını ve tarihî varlığını savunurken onun özgürce yaşayacağı, bilgi üreteceği ve geleceğini belirleyeceği kurumları oluşturma iradesidir. Bu anlayışın merkezinde geçmişe aidiyet kadar geleceğe karşı sorumluluk da bulunur. Vatanın kurtarılmasıyla başlayan mücadele, egemenliğin millete dayandırılması ve ortak hayatın hukuk, eğitim ve kültür yoluyla yeniden düzenlenmesiyle devam eder. Atatürk’ün kurucu kişiliği bu iki hedefin birlikteliğinde anlam kazanır.

Atatürk’ün Türkçülüğünü anlamak için tarih bilinci, dil ve egemenlik arasındaki ilişkiyi birlikte değerlendirmek gerekir. Tarih, milletin kendisini zaman içinde tanımasını; dil, ortak kültürün kuşaklar arasında taşınmasını; millî egemenlik ise bu milletin kendi geleceğine karar vermesini sağlar. Bu makalede Türkçülük, Türk milletinin tarihî ve kültürel varlığını geliştirmeyi, bağımsızlığını korumayı ve çağdaşlaşmasını sağlamayı amaçlayan düşünce ve eylem çizgisi anlamında kullanılmaktadır.^[1]

Türkçülüğün siyasi temeli Bağımsızlık ve millî egemenlik

Millî Mücadele’nin temel meselesi, parçalanma ve işgal karşısında bir halkın kendi geleceğine karar verebilmesiydi. Atatürk’ün milliyetçiliği bu nedenle bağımsızlık sorunundan ayrı düşünülemez. Askerî mücadeleden Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan süreçte millet, egemenliğin kaynağı hâline getirildi. Türkçülük böylece millî eğitim, iktisat ve kültür politikalarında somutlaşan bir devlet kurma programına dönüştü.^[2]

Medeni Bilgiler’deki “Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran Türkiye halkına Türk Milleti denir” tanımı, bu siyasi temeli açıkça gösterir. Aynı eserde geçmişin ortak hatıraları, birlikte yaşama isteği ve mirası geleceğe taşıma iradesi millet oluşumunun unsurlarıdır. Bu yaklaşım, aidiyeti yalnız atalara bağlamaz; yaşayan insanların ortak geleceğe yönelik iradesini de hesaba katar.^[3]

Bu çerçevede millî aidiyet, tarihî hafızayla ortak gelecek iradesinin birleşmesidir. Türkçülüğün siyasi anlamı, Türk milletinin kendi adına karar verebilmesi; kültürel anlamı ise dilini, tarih bilgisini ve üretme yeteneğini geliştirmesidir. Cumhuriyet, bu iki yönün kurumsal birlikteliği olarak yorumlanabilir. Millet, eğitim, çalışma, ortak kurumlar ve karşılıklı sorumluluklarla beraberliğini sürekli yeniden üretir.

Vatanı kurtarmaktan ortak hayatı kurmaya

Millî Mücadele’nin başarısı, milletin kendi kaderini belirleyebilmesinin önünü açtı. Bunun kalıcı olabilmesi ise savaşın ardından gündelik hayatın kurumlarına uzanan bir kuruluş çabasını gerektiriyordu. Nitekim 1924 Anayasası’nın 3. maddesi egemenliği millete bağlarken 88. maddesi vatandaşlığın ortak adını tanımlıyordu. Böylece vatan, bağımsızlığı korunacak bir ülke olmanın yanında, siyasi yetkinin hangi kaynaktan doğacağını belirleyen ortak bir hukuk düzeninin de mekânı hâline geliyordu.^[4]

Bu dönüşümün somut alanlarından biri eğitimdi. 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu, öğretim kurumlarını Maarif Vekâletine bağlayarak eğitimi ortak bir kamu sorumluluğu içinde düzenledi.^[5] Buradan çıkarılabilecek düşünce şudur: Milletin bağımsızlığı, onu meydana getiren insanların öğrenme imkânlarından ayrı tutulamaz. Yurttaşın bilgiye ulaşabilmesi ve düşünme yeteneğini geliştirebilmesi, millî egemenliği günlük hayatta taşıyacak toplumsal zemini güçlendirir.

Kadınların hukuki ve siyasi konumundaki değişim, milletin bütün üyelerinin ortak hayata katılması hedefinin önemli bir boyutudur. 1926 Medeni Kanunu’nun aile hukukunda getirdiği dönüşümü, 1930’da belediye seçimlerine ve 1934’te milletvekili seçimlerine ilişkin haklar izledi.^[6] Kadınların eğitim, çalışma ve siyasi temsil alanlarında güçlenmesi, Türk toplumunun yetenek ve birikiminin daha geniş ölçüde kamusal hayata katılmasını sağladı. Bu gelişmeler, Atatürk’ün Türkçülüğünde toplumsal ilerlemenin kadınlarla erkeklerin birlikte yükselmesine bağlı olduğu yönünde yorumlanabilir. Hukuki hakların gündelik hayatta kullanılabilmesi, bu hedefin süreklilik taşıyan boyutudur.

Dolayısıyla Atatürk’ün Türkçülüğünde milletin yücelmesi, yalnız devletin gücüyle ölçülemez. Eğitimin yaygınlaşması, hukukun ortaklaşması ve yurttaşların kamusal hayata katılması da bu yükselişin ölçüleridir. Bu yorum, millî bağımsızlık ile insanın gelişmesi arasında bir bağ kurar: Geleceğini yönetecek millet, kendi üyelerinin yeteneklerini geliştirebildiği ölçüde güçlüdür.

Atatürk’ün Türkçülüğünün siyasi anlamı, Türk milletini kendi geleceğinin sahibi kılma iradesinde belirginleşir. Bağımsızlık bu iradenin başlangıcı, Cumhuriyet ise onu ortak hukuk ve kurumlarla yaşatma biçimidir. Bu nedenle millî egemenliği korumak, yurttaşın öğrenme, üretme ve ülke yönetimine katılma imkânlarını geliştirmekle birlikte düşünülmelidir.

Devamı yarın

Yarın: Dil, tarih ve millet anlayışı.