ŞENER METE / KONUK YAZAR

 Türkiye, 2016 yılına kar ile girmişti. Kış mevsiminin ortası olan Ocak ayının karla başlaması, susuzluk bekleyenlerin avuçlarını ovuşturmadı. Pahalılığı susuzlukla susturma hayali de ortadan kalktı böylece.

Antalyalılar kışı ve karı tam olarak yaşamaz ama biraz kıştan, biraz da kardan söz edelim…

Kış, Türkiye’de 22 Aralık’ta başlar ve 21 Mart’a kadar devam eder. Dünyanın güney yarım küresinde ise örneğin Avustralya’da, 21 Haziran- 23 Eylül arasındaki zaman dilimidir.  Yani kış, sonbaharla ilkbahar arasındaki soğuk mevsimdir ki eskiden şita: denirmiş.

Ardahan’ın Posof ilçesinden Aşık Müdami, kış anlamındaki şitayı şöyle anlatıyor:

"Mevsimsiz gül açma şita çağında/ Çeker bir kırağı bozlanmayasın
 Elesten verdiğin aht misalinde/ Verdiği ikrara yozlanmayasın"

Kış sözünü, çok soğuk derken kullanırız ama tavuk gibi kümes hayvanlarını kovalamak için de söyleriz. Hatta onlara kış kış diyerek ikileme yaparız. Kar kış, kış kıyamet, yaz kış gibi sözler de birer ikilemedir. İkilemeler, Türkçenin söz yaratma gücünü gösterir. Odun modun, sel su, çatlama patlama da ikilemedir.

Kış ile ilgili deyimlerimiz de var. Şiddetli soğuklar başlayınca, “kış bastı” deriz. Kış bastırdı demek de aynı anlama gelir. Karlı bir mevsim için “bu yıl çok kış yaptı” diyenleri de duyarsınız. Kışın başka yere gidenler için “kışı geçiriyor” veya “orada kışı çıkarıyor” derler.

Kış ile ilgili bir atasözümüzü bilirsiniz: “Kış kışlığını, kuş kuşluğunu yapar." Bu atasözü, “her olay, her varlık kendi özelliğini belli eder" anlamında kullanılır ki bu sözün doğruluğu defalarca kanıtlandı.

Kış mevsimine aynı zamanda kış dönemi de derler. Soğuktan kaynaklanan olumsuz bir durum için de “kış günü” diyerek söze başlanınca, olumsuzluğun bir bölümü kışa yüklenmiş olur. Bu mevsimde birçok hayvan, kış uykusuna yatar.

Anadolu’da kışa hazırlık yazdan başlar. Bazı yörelerimizde kış kayıtı veya kış kaydı denilen bu hazırlıkta, asma yaprağı konserve edilir, domates, fasulye gibi sebzeler kurutulur, yufka yapılır, et kavrulur, reçeller hazırlanır.

Kış kelimesiyle ilgili 17 kavram bulunan Türkçe sözlüğe, kış çorbası tarifi de eklenmiş. Kış çorbası nasıl yapılır? İnce dilimlenmiş mantar, havuç, pırasa ve kerevizin tavuk suyunda pişirilip üstüne sarımsak, kırmızıbiber, maydanoz ve karabiberden oluşan karışımın dökülmesiyle hazırlanır.

Kış mevsiminde kış çorbası yapanlara afiyet olsun.

KAR

Kışın en önemli işareti nedir ya da kışın ne yağar diye sorsak hepiniz “kar yağar” diyeceksiniz. 

Atmosferden yeryüzüne beyaz ve hafif billurlar biçiminde donarak düşen su buharının adıdır kar… Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlükte, kar ile başlayan 30 söz varlığımız bulunur. Örneğin “kar gibi beyaz” dediğinizde, renginin ak, kendisinin tertemiz olduğu anlaşılır.

Pinti olun dediğimizi sanmayın ama “kar kuytuda, para pintide eğleşir” diye bir söz var. Bu söz, her şeyin saklanması gereken yerde ve saklamasını bilen kişide olması gerektiğini ifade eder. Gerçekten de kar, kuytuda eğleşir. Aladağlara çıktığınızda, Haziran ayında bile kayaların kuytularında kar birikintilerini görmüşsünüzdür. Dağların tepelerine köylüler kar kuyusu yapar. Karı bu kuyuya yığar, üzerini samanla örterler. Yazın, bu kuyudan aldıkları karları ya satarlar ya da üzerine karpuz koyarak soğuturlardı. Şimdilerde kar kuyuları yüksek dağlarda, Toroslarda hazırlanıyor. Adana’da ise kar kuyusundan getirilen kar ile yaz günlerinde, karsanbaç denilen soğuk bir içecek hazırlanır. Karın içine vişne gibi bir meyvenin şerbeti dökülerek içilir, bardağın dibindeki kar ise yenir.

Denizden uzak yörelerde, karın lapa lapa yağıp da yerleri doldurmasıyla çocuklar arasında bir sevinçtir başlar. Sokağa çıkıp arkadaşlarıyla kar topu oynarlar. Ama biliyor muydunuz, beyaz ve tombul bebeklere kartopu gibi derler.

Karın yağışı, tekstil sektörünü bile etkilemiş, üzerinde beyaz benekler bulunan kumaşa, karyağdı denilmiş. Ankara’nın Ulus semtinde ise hamileyken kar yemeyi canı çok istediği için dua ederek Ağustos ayında kar yağdırdığına inanılan Karyağdı Hatun türbesi bulunur. Hatta, Karyağdı Hatun adına bir opera bile bestelenmiştir.

Kar, sulu sepken ya da tipi şeklinde de yağabilir. Yağan kar kuru veya kristal kar olabilir. Kristal kar, kayak yapanların en sevdiği kardır. Biliyor musunuz kristal kar, Alp dağlarının dışında yurdumuzda Sarıkamış’ta yağar.

Şubat’ın ortasına yaklaştığımız şu günlerde, kış mevsimi Akdeniz kıyılarından yavaş yavaş uzaklaşacak. Geceleri ayaz olmayacak. Ay sonuna doğru önce havaya, sonra suya düşecek cemrelerin ardından, Konyaaltı başta olmak üzere sahiller cıvıldamaya başlayacak.