HALİL ERDEM / KONUK YAZAR

Bir insan ömrü boyunca sanatla ilgilenirse ne olur? Nasıl bir insana dönüşür? Bu soruların yanıtını aramak için Gazanfer Eryüksel’in yaşamına ve şiirlerine bakmak yeterli olabilir. Çünkü onun sanat yolculuğu yalnızca şiir yazmaktan ibaret değildir. Müzik, şiir, deneme yazarlığı, dergicilik, tiyatro oyunlarına enstrümanıyla eşlik etmek, koristlik yapmak ve bütün bunların arasında yaşamın güçlükleriyle mücadele ederek üretmeye devam etmek… Üstelik yalnızca şiir yazmak değil, şiir gibi yaşayabilmek.

Asıl zor olan da budur: Hayatı şiir gibi yaşamak. Bunun bir formülü var mı, kaç örneği bulunuyor, bilmiyorum. Ama şair gibi yaşayan birini tanıyorum: Şair Gazanfer Eryüksel.

Her şairin şiirlerinden okunabilecek bir anatomisi, kendine özgü bir iç dünyası ve yolculuğu vardır. Eryüksel’in şiirlerini de bu anlayışla, son kitabından başlayarak geriye doğru okumaya çalışalım.

Vitraylar: Sözcüklerden Bir Şiir Mozaiği

Gazanfer Eryüksel’in 2025 yılında yayımlanan Vitraylar adlı kitabı, şairin şiir dünyasını anlamak bakımından önemli bir durak. Vitray, renkli cam parçalarının bir araya getirilmesiyle oluşturulan sanatsal bir kompozisyondur. Şair, bu kitabında şiirini adeta vitray tekniğiyle kuruyor.

Tek tek ele alındığında bir anlam bütünlüğü taşımayan cam parçaları, bir araya geldiklerinde renkleri, çizgileri ve oluşturdukları kompozisyonla bir sanat eserine dönüşür. Şair de sözcükleri böyle kullanıyor. Tek başına sıradan görünen kelimeler, onun şiirinde yan yana geldiklerinde yeni anlam katmanları oluşturuyor. Cam parçalarından vitray, sözcüklerden şiir meydana geliyor.

Eryüksel, adeta cam kırıkları toplar gibi sözcük topluyor. Birbirinden bağımsız görünen kelimeleri kendine özgü söyleyiş biçimiyle bir araya getirerek şiirsel bir kompozisyon oluşturuyor. Bu parçaları bir yüzeyde buluşturmak, onlara yeni anlamlar kazandırmak ve şiir aforizmalarına dönüştürmek, ancak ustalaşmış bir kalemin başarabileceği bir iş.

Şairin aynı zamanda müzisyen olması, şiirindeki dil kullanımına da yansıyor. Dili alışılmış kalıplarından çıkarıp müziğin ritmiyle yeniden biçimlendiriyor. Kırılmış kalpler, eksik kalmış aşklar, yaşanamamış duygular ve özlemler onun şiirinde yeniden hayat buluyor. Sözcüklere nefes veriyor; yalnızlığını çevreleyen duvarlarla konuşuyor. Öyle ki bu sessiz duvarlar bile duyduklarını dile getirmeye başlıyor.

Kapı eşiğini süpüren kadınlarla konuşur gibi, gündelik hayatın içinden son derece yalın ama etkileyici dizeler kuruyor:

“Biberle patlıcan kızarmışı
Geçerken kokusundan”

İnsan bu dizeleri okuyunca, “Sahi, benim neden aklıma gelmedi?” diye düşünmeden edemiyor. Şairin gündelik hayatın içinden çekip çıkardığı bu küçük ayrıntılar, bir anda özleme, hatıraya ve yaşanmamışlıklara açılan şiirsel kapılara dönüşüyor.

Vitraylar kitabında dikkat çeken bir başka özellik de şairin ikilikler üzerinden kurduğu anlam dünyası. Deniz-vapur, kır-gelincik, orman-kuş, fırtına-isyan, saz-perde, aşk-yanmak, su sesi-notada si, sütbeyaz-bulut, gök-uçmak gibi kavramlar şiirin içinde birbirini tamamlayan imgeler olarak karşımıza çıkıyor.

Şair, bu karşıtlıkları ve çağrışımları bir araya getirerek kendine özgü bir şiir dili oluşturuyor:

“Mavisi grisiyle göğün
Kum saatini çölün
Denizin mavisiyle
Kırıklarından vitray yapar gibi…”

Şairin vitray tekniğini şiirsel bir imgeye dönüştürdüğü en güçlü örneklerden biri de Şehre Vitray şiiri:

“Cam kırıklarından mı
Yapmışlar şehri
Ne çok renk
Kanayan düşlerin
Ahengiyle”

Şiirin devamında ise umut, şehir ve insan arasında yeni bir bağ kuruyor:

“Eşkâli çizilmiş şehrin
Cam kırıklarından
Parmak izleri alınmış
Bulutlara yazıyoruz umudu
Çocuksu bir sevinçle”

Eryüksel’in şiirlerinde iç dünyasındaki karmaşa, dilin ve şiirin disiplini içinde duruluyor. Sözcük seçiminde ve söyleyişinde doğanın saflığına, yalınlığına ulaşan bir şair çıkıyor karşımıza. Karacaoğlan’dan izler taşıyan, doğaya ve onun güzelliklerine tutkuyla bağlı bir şiir anlayışı…

Bunun kısa ama etkileyici bir örneği Esintiye Vitray şiirinde karşımıza çıkıyor:

“O ince esinti
Gülümseyen yüzüydü
Gıdıklayıp da denizi
Dalgalandıran”

Şair, esintiyi yalnızca doğanın bir hareketi olarak görmüyor; onu dans ettiren, çiçekleri konuşturan, ormanı ve kuşları sevindiren bir canlılığa dönüştürüyor. Doğa, Eryüksel’in şiirinde yalnızca bir fon değil, şiirin yaşayan öznesidir.

Hep ve Hiç: Şiirin İçindeki Sonsuzluk

Şairin 2022 yılının Haziran ayında yayımlanan Hep ve Hiç kitabı, şiirsel düşüncesinin başka bir boyutunu ortaya koyuyor.

Eryüksel, kitabındaki şiirlerin sonunda “hep ve hiç” ifadesini kullanıyor. Her şiir, bu iki sözcüğün farklı anlam katmanlarına açılan bir kapısıyla tamamlanıyor. Şairin ulaştığı hiçlik, bir yok oluş değil; aksine düşünsel ve ruhsal bir yolculuğun vardığı son mertebe olarak okunabilir.

“Hep ve hiç” ifadesi, şiirin gelişimine göre farklı anlamlar kazanıyor. Şair, deyim yerindeyse bu iki sözcüğü iliklerine kadar işliyor. Her kullanımda yeni bir imge, yeni bir çağrışım ve farklı bir anlamsal boyut ortaya çıkarıyor.

“Hep ve hiç
Hep ve hiç işte
Hep ve hiç vaktinde
Hep ve hiç şiirinde
Hep ve hiç zamanın
Hep ve hiç ömrü yazının
Hep ve hiç vaktinde ömrünün
Hep ve hiç vaktinde şeylerin
Hep ve hiçbir iklimde
Hep ve hiç vaktinde ışığın
Hep ve hiç yazısını kâinatın
Hep ve hiç ömrüne sevginin…”

Şair, aynı ifadeyi her şiirde yeniden anlamlandırarak okurun karşısına çıkarıyor. Kaç şiir varsa, “hep ve hiç”in o kadar farklı anlamsal ve imgesel boyutuyla karşılaşıyoruz.

Eryüksel’in şiirinde aşk var, doğa var, yalın bir dil ve bütün bunları taşıyan güçlü bir birikim var. Sözcük seçiminde tıkanmayan, beklenmedik kelimeleri yan yana getirerek onları şiirsel bir ırmağa dönüştüren bir ustalık söz konusu.

“Gezegen gezginiydi tümceler
İşaret dili ummanında ıssızlığın
Sevgiye mesel”

“Bir Nikriz güzelleme
Pusunda akşamın
Yazdan kalan ortanca”

Şairin müzikle kurduğu ilişkinin izlerini bu kitapta da açıkça görüyoruz. Özellikle Eviç Segâh ve Hiç şiirinde müzik terimleri, şiirin anlam dünyasını genişleten unsurlara dönüşüyor:

“Kaçıncı şarkı bu
Eviç perdesinden göğün
Süzülen kuş misal
Segâhına gecenin…”

Şiirin devamında kuşlar, şarkılar, gökyüzü ve zaman aynı ritim içinde buluşuyor. Eryüksel, müziğin makamlarını yalnızca birer terim olarak kullanmıyor; onları şiirinin duygusal ve estetik dokusuna yerleştiriyor.

Kitabın dikkat çeken özelliklerinden biri de şiir kurgusundaki başarı. Harf Âlemi şiirinin ilk dizeleri bu bakımdan oldukça anlamlı:

“Harflerden çiçek yaptınız mı hiç
Renklerden ışık
Yıldız sürüyor gece
Güneşin kum saatinden”

Bu kitapta şiirlerin kazandığı derinlik, şairin hiçlik kavramıyla kurduğu ilişkinin yanı sıra sözcükleri farklı anlam katmanlarında kullanabilme becerisinden kaynaklanıyor.

Hurufi Gezmeler: Harflerin ve Anlamların Peşinde

Eryüksel’in şiir yolculuğunda sondan üçüncü durak, Eylül 2022’de yayımlanan Hurufi Gezmeler kitabı.

Kitabın adına bakıldığında bile şairin okurunu sıradan bir şiir yolculuğuna çıkarmayacağı anlaşılıyor. Öncelikle hurufiliğin ne olduğuna bakalım.

Hurufilik, Arapça “hurûf” yani harf sözcüğünden türeyen; harflerin, kelimelerin, sayıların ve bunların dizilişlerinin ardında gizli anlamlar bulunduğunu kabul eden düşünsel ve tasavvufi bir yaklaşımdır. Harflerin ebced değerleri üzerinden düz anlamın ötesinde imalar, işaretler ve farklı anlam katmanları oluşturulur.

Gazanfer Eryüksel’in şiirlerine baktığımızda, gerçekten de harflerin, sözcüklerin ve anlamların arasında bir gezintiye çıktığını görüyoruz.

Gurbet şiirinde şöyle sesleniyor:

“Yattı ömrüne
Döndü ömrüne
Şahit olsun harfler dedi
Halime ahvalime”

Şair, sözcükleri yalnızca anlamlarıyla değil, çağrışımlarıyla da kullanıyor. Okurun önüne bir anlam bilmecesi koyuyor. İpuçlarını dizelerin arasına yerleştiriyor ve okurun bu ipuçlarını birleştirerek şiirin derinliğine ulaşmasını bekliyor.

Bu nedenle Eryüksel’in şiirleri ilk okumada bütünüyle anlaşılmayabilir. Bazen basit, hatta birbirinden ilgisiz gibi görünen dizelerin arkasında güçlü metaforlar bulunuyor. Okurun şiire emek vermesi, sözcükler arasındaki ilişkiyi keşfetmesi gerekiyor.

Halbuki şiirindeki şu dizeler, bu yaklaşımın başarılı örneklerinden biri:

“Firuze taşlı bir gök
Takıyor yağmur
Gökkuşağı parmağına
Güneşin”

Bir gökyüzü, bir yağmur ve bir gökkuşağı… Ancak şairin kurduğu imge, alışılmış doğa betimlemesinin çok ötesine geçiyor. Gökkuşağı, güneşin parmağına takılan bir yüzüğe dönüşüyor. Şiir, okurun zihninde yeni bir görsel kompozisyon oluşturuyor.

Eryüksel’in şiirlerinde Arapça ve Farsça sözcüklere de rastlıyoruz. Ancak bu tercihler yapay bir dil gösterisine dönüşmüyor. Şair, şiirin ihtiyaç duyduğu sözcüğü hangi dilden geldiğine bakmaksızın kullanıyor. Önemli olan sözcüğün şiire kattığı anlam, ses ve çağrışım gücü.

Hurufi Gezmeler kitabında şiirlerin altına yazılış tarihleri de eklenmiş. Aynı gün içinde birden fazla şiir yazdığı görülüyor. Üstelik bunlar sıradan şiirler değil; her biri kendi içinde farklı bir anlam ve imge dünyası taşıyor.

Tarama Kalemi şiirinden bir bölüm:

“Sudaki suretiydi gelecek
Silip yazdığı rüzgârın
Batık tekneler ki ah
Geleceğiydi hep
Yumurtlayan balıkların”

31 Mart 2022

Aynı tarihte yazılan Şiirin Berraklığı ise şairin sözcükler ve sesler arasında kurduğu ilişkiyi gösteriyor:

“Harf saatiyle
İki kuş kondu
Cam içine bir tümcenin
Hu çeken iki kumru”

Şiirin devamında yağmur, deniz, balıklar, şehir, bulutlar ve müzik sesleri aynı şiirsel atmosferde buluşuyor.

Şairin bu şiir anlayışını bir resim üzerinden de değerlendirebiliriz. Bir tabloyu incelerken kompozisyon, çizgi, denge, renk ve konu gibi unsurlara bakarız. Ressamın eserini farklı açılardan değerlendirdiğimizde bütünlük bozulmuyorsa, karşımızda güçlü bir kompozisyon vardır.

Eryüksel’in şiirleri de böyle. Dörtlükleri farklı yönlerden okuduğunuzda yeni anlamlar yakalayabiliyorsunuz. Şiirin sözcükleri yalnızca doğrusal bir okumaya değil, farklı çağrışımlara da imkân veriyor.

Şu dörtlük buna güzel bir örnek:

“Vakit kimin hecesiydi ah
Bir gelincik takmış da yakasına
Sevinciyle hep
Kalafattan suya indirilmiş kayığın”

Bu dizelerde zaman, gelincik, sevinç ve kayık birbirinden bağımsız unsurlar gibi görünse de şairin kurduğu kompozisyon içinde bütünleşiyor.

Günce Notları: Bir Sözcüğün Şiirsel Yolculuğu

Eryüksel’in Kasım 2018’de yayımlanan Günce Notları kitabı, şiir kurgusundaki özgünlüğün başka bir örneğini oluşturuyor.

Âşık geleneğinde, âşığa dinleyiciler tarafından bir anahtar sözcük verilir. Âşık, bu sözcüğü kullanarak doğaçlama biçimde dizelerini oluşturur; sazıyla ezgisini ve ritmini kurarak türküsünü söyler. Burada asıl başarı, hazırlıksız verilen sözcüğü şiirsel bir bütünlük içinde kullanabilmek ve bunu müzikle birleştirebilmektir. Bu da âşığın dil ve tel ustalığına bağlıdır.

Gazanfer Eryüksel’in Günce Notları kitabında da benzer bir anahtar sözcük anlayışıyla karşılaşıyoruz. Bu kitabın anahtar sözcüğü “günce”. Şair, şiirlerinde ve özellikle dörtlüklerinin sonlarında bu sözcüğü farklı biçimlerde kullanarak bir anlam zinciri oluşturuyor.

Bir sözcüğe ya da dizeye takılmaya görsün Eryüksel; onu bütün anlam imkânlarıyla işliyor. “Günce” sözcüğü de kitap boyunca farklı kavramların hafızasına dönüşüyor.

Şu dizeler, bu yaklaşımın örneklerinden biri:

“Ruh gurbeti bu olmalı
Bunca harf biriktiren yazıda
Gizli gözyaşları mıydı yoksa
Kahkahalarını gecenin söyleten yağmurla rüzgâra
Lodosun güncesinde okudum bunu…”

Şairin “günce” sözcüğünü nasıl bir anahtar imgeye dönüştürdüğünü görmek için kitaptaki kullanımlarına bakmak yeterli:

“Işığın güncesinde okudum bunu
Aşkın güncesinde okudum bunu
Bozlağın güncesinde okudum bunu
Şairin güncesinde okudum bunu
Menekşenin güncesinde okudum bunu
Şehrin güncesinde okudum bunu
Külün güncesinde okudum bunu
Gölgenin güncesinde okudum bunu”

Her dörtlükte farklı bir kavramın güncesine açılan şair, tek bir sözcük üzerinden çok sayıda anlam alanı oluşturuyor.

Günce Notları da imge bakımından zengin, dili akışkan ve okuru düşünmeye çağıran şiirlerden oluşuyor. Şairin yalnızlığı, doğayla kurduğu ilişki, çocukluğuyla hesaplaşması ve yaşamın farklı yüzleri bu şiirlerde iç içe geçiyor.

Eryüksel, insanı yalnızca bireysel özellikleriyle ele almıyor; üretimiyle, tüketimiyle, acısıyla, sevinciyle, kadınıyla, erkeğiyle, çocuğuyla ve yaşlısıyla yaşamın bütününü şiirinin süzgecinden geçiriyor.

Bu kitapta da yaşamın, zamanın ve hiçliğin güncesini tutmaya devam ediyor.

Bergüzar Nefes: Yaşamın ve Hiçliğin Soluğu

Şairin 2013 yılında yayımlanan Bergüzar Nefes adlı kitabına geldiğimizde, elimizdeki eserler üzerinden geriye doğru yaptığımız yolculukta şiirinin daha eski bir durağına ulaşıyoruz. Ulaşamadığım başka şiir kitaplarının da olduğunu biliyorum.

Şiirin tanımı her şaire göre değişir. Bana göre şiir, şairini meydanın ortasında çırılçıplak bırakıp gidendir. Şairin şiire aktardıklarıyla hiçbir mahremi kalmaz; gizlediği duygular, düşünceler, özlemler ve kırılmalar birer birer ortaya çıkar.

Gazanfer Eryüksel’in Bergüzar Nefes kitabında da gördüğüm budur.

Bu kitapta da diğer eserlerinde karşılaştığımız şiirsel kurgu ve anahtar sözcük anlayışı devam ediyor. Şair, “nefes” kavramını farklı anlam katmanlarıyla ele alıyor; bu tek sözcük üzerinden yaşamı, ölümü, varoluşu ve manevi derinliği sorguluyor.

Kitabın ilk şiirlerinden Canfes Nefes, daha başlangıçta okuru kendi içine çeken güçlü bir şiir.

“Güneşin yontusuna çalışıyorduk
Ateşbaz elleriyle bir ufkun
Yüzü silindi güneşin
Gidemezsin dedi ışık
Kalamazsın da dedi ırmak
Bitimsiz seraptı yol
Tozunda yittiğimiz girdap
Ey göksel nefes”

Nefes, canlılığın ve yaşamın en temel belirtisidir. Ölümle yaşam arasındaki sınırın da en önemli göstergelerinden biridir. Şairin kullandığı “göksel nefes” ise okurun kendi düşünce dünyasına göre farklı anlamlar yükleyebileceği çok katmanlı bir metafor.

“Ey lamekân nefes” ifadesinde de benzer bir derinlikle karşılaşıyoruz. Lamekân, mekânsız ve yurtsuz olanı anlatır. Şairin nefesi de belirli bir yere, zamana ve sınıra bağlı değildir. Onu var eden, görünmeyen ama hissedilen bir güçtür.

Bu dizeleri okurken insanın zihninde varoluş, ruh, Tanrı ve hiçlik kavramları arasında bir ilişki kuruluyor. Şairin şiirindeki manevi derinlik, tam da bu noktada belirginleşiyor.

Kitabın bir başka bölümünde yer alan şu dizeler de bu düşünsel yolculuğu sürdürüyor:

“Issız kalabalıklardaki şarabi karanfil buğusunda
Ey göksel hiçliği
Ölmeden ölen gençliğin
Bir kızıl goncaya
Dem tutan nefes”

Şair, şarap, karanfil, kızıl gonca ve nefes gibi imgeleri bir araya getirerek okurun zihninde kendine özgü bir atmosfer oluşturuyor. Bu dizelerdeki şarabi buğu, yalnızca bir duyusal çağrışım değil; gençlik, hiçlik, zaman ve manevi arayışla iç içe geçen şiirsel bir imge olarak beliriyor.

Şiirin “ey nurani nefes” ifadesiyle tamamlanması da bu yolculuğu aydınlık ve manevi bir düzleme taşıyor.

Sonuç: Şiirle Yaşamak, Şiirle Var Olmak

Bütün bu kitapları ve şiirleri değerlendirdiğimizde Gazanfer Eryüksel’in şiir yolculuğunda belirgin bir dönüşüm görüyoruz. Ancak bu dönüşüm, önceki şiir anlayışını terk etmek biçiminde değil; aynı şiirsel evreni farklı sözcükler, imgeler ve düşünsel katmanlarla genişletmek biçiminde gerçekleşiyor.

Vitraylar’da sözcükleri renkli cam parçaları gibi bir araya getiriyor. Hep ve Hiç’te varoluşun iki uç kavramı arasında dolaşıyor. Hurufi Gezmeler’de harflerin, sözcüklerin ve gizli anlamların peşine düşüyor. Günce Notları’nda tek bir sözcüğü şiirin anahtarına dönüştürüyor. Bergüzar Nefes’te ise yaşam, ölüm, ruh ve hiçlik arasında manevi bir yolculuğa çıkıyor.

Bu kitapların ortak özelliği, şairin sözcüklerle kurduğu güçlü ilişki ve şiirin anlam dünyasını sürekli genişletme çabası.

Gazanfer Eryüksel, toplumsal çelişkileri doğrudan ele alan bir şiir anlayışından ziyade, giderek kendi iç sesine, iç çatışmalarına ve varoluşsal sorgulamalarına yönelen bir şair olarak karşımıza çıkıyor. Kendi yolculuğunda varlıkla yokluk, yaşamla hiçlik, yalnızlıkla sonsuzluk arasında kurduğu ilişkileri şiirle görünür kılıyor. Okurunu da bu yolculuğun tanıklığına çağırıyor.

Ancak onun şiirini yalnızca iç dünyaya kapanan bir arayış olarak değerlendirmek eksik olur. Çünkü doğa, insan, aşk, zaman, müzik ve yaşamın gündelik ayrıntıları bu içsel yolculuğun sürekli eşlikçileri.

Gazanfer Eryüksel’in şiirlerinde sözcükler yalnızca bir düşünceyi anlatmıyor; ses, ritim, renk ve imgeye dönüşüyor. Şairin müzikle olan ilişkisi, şiirinin ritminde ve sözcüklerin ses değerlerinde kendisini hissettiriyor. Doğaya duyduğu yakınlık, yalın ama derin anlatımında belirginleşiyor. Harflerle ve kavramlarla kurduğu ilişki ise okuru yeniden okumaya, düşünmeye ve anlam aramaya yöneltiyor.

Bir şairin şiiri hakkında bilgi sahibi olmak, elbette birkaç kitabını değerlendirmekle tamamlanamaz. Burada sözünü ettiğim eserler, Gazanfer Eryüksel’in şiir dünyasına açılan kapılardan yalnızca birkaçı. Ulaşamadığım başka kitapları ve henüz keşfedilmeyi bekleyen şiirleri olduğunu da biliyorum.

75 yaşında, sanatın farklı alanlarında üretmeye devam eden bir şairin yolculuğunu birkaç kitapla sınırlandırmak mümkün değil.

Bu nedenle Gazanfer Eryüksel’i okumayı, şiirinin izini sürmeyi ve yeni kitaplarını takip etmeyi sürdürmek gerekiyor.

Çünkü onun şiirinde yolculuk bitmiyor; her sözcük yeni bir kapı, her dize başka bir anlam, her kitap yeni bir nefes oluyor.