Atatürk’ün Türkçülük anlayışı • 2. yazı

Atatürk’ün Türkçülüğünde millet, ortak bir geçmişin hatıraları kadar birlikte kurulacak bir gelecekle de anlam kazanır. Bu anlayışın kültürel dayanakları Türkçe ve tarih bilincidir; siyasi çerçevesini ise ortak yurttaşlık oluşturur. Irk, dil ve din üzerine değerlendirmelerini bu unsurların ilişkisi içinde ve kendi döneminin şartlarını gözeterek okumak gerekir.

Millet anlayışında ırk, dil ve din

1924 Anayasası’nın 88. maddesinde vatandaşlığın din ve ırk farkına bakılmaksızın Türklük adıyla tanımlanması, hukuki çerçevenin soy birliğinden daha geniş tutulduğunu gösterir.^[1] Bununla birlikte Atatürk’ün bütün düşüncesini bugünkü anlamıyla yalnız hukuki bir vatandaşlık öğretisine indirgemek de doğru değildir. Medeni Bilgiler’de dil, yurt ve siyasi birlikle birlikte ırk ve köken birliği de tarihî etkenler arasında sıralanır.^[2]

1930’ların tarih çalışmalarında kullanılan antropolojik sınıflandırmalar bu gerilimi görünür kılar. Türkleri aşağılayan Avrupa merkezli tasniflere cevap aranırken, aynı dönemin ırk sınıflandırmalarından da yararlanılmıştır. Dolayısıyla tarihî açıklama ile vatandaşlık ilkesi ayrılmalıdır: Köken araştırmalarında dönemin biyolojik dilinin kullanılmış olması, anayasal vatandaşlık tanımının aynen bir soy ölçütüne dayandığını göstermez; anayasal kapsayıcılık da dönemin bütün dışlayıcı eğilimlerini görünmez kılamaz.^[3]

Türkçe, Atatürk’ün Türkçülüğünün başlıca kültürel dayanaklarından biridir. Ortak dil, eğitim ve kamusal katılımın yanı sıra düşüncenin kuşaklar arasında paylaşılmasını sağlar. Şemseddin Sami’nin Kâmûs-ı Türkî’si gibi çalışmalarla gelişen dil araştırmaları birikimi, Cumhuriyet döneminde yeni bir kurumsal çerçeveye kavuşmuştur.^[4] Türkçeyi bilim, eğitim ve kültür hayatında geliştirme çabası, milletin kendi diliyle düşünme ve üretme yeteneğini güçlendirmeye yöneliktir. Bu açıdan Türkçe sevgisi, söz varlığını araştırmakla birlikte o dilde yeni kavramlar, bilimsel eserler ve edebî ürünler ortaya koyma sorumluluğudur.

Din konusunda belirleyici ilke, devletin laikliği ve kişinin vicdan özgürlüğüdür. Medeni Bilgiler’de din seçme serbestisinin belirtilmesi, millete mensubiyetin tek bir inanca bağlanmadığını gösterir.^[5] Bu anlayışın günümüzdeki karşılığı, dindar yurttaşın da farklı inanç sahibi veya inançsız yurttaşın da aynı siyasi topluluğun eşit üyesi olmasıdır. Dinî otoritenin devlet egemenliğinin yerine geçirilmesi, bu ortaklığın zeminini değiştirir.

Laiklik Ortak hukukun ve özgür düşüncenin zemini

Laiklik, Atatürk’ün millet anlayışında ortak siyasi hayatın hangi esaslarla düzenleneceği sorusuna cevap verir. Dinî aidiyetler arasında farklılaşabilen yurttaşların devletle ilişkisi, bir inanç yorumuna bağlılık üzerinden kurulamaz. Egemenlik millete ait olduğunda, millet adına kullanılan yetkinin de insan eliyle yapılmış hukuk ve kurumlar içinde değerlendirilmesi gerekir. Medenî Bilgiler’deki vicdan özgürlüğü yaklaşımıyla anayasal vatandaşlık tanımı birlikte okunduğunda bu bağlantı belirginleşir.^[6]

Buradan günümüz için çıkarılabilecek ilke, inananın da inanmayanın da ortak hukuk içinde eşit saygınlıkla yaşayabilmesidir. Laikliğin düşünce hayatındaki değeri ise bilimsel iddiaların kanıtla, siyasi önerilerin kamusal tartışmayla sınanabilmesine alan açmasıdır. Bu, geçmişte bütün özgürlüklerin eksiksiz gerçekleştiği iddiası değildir. Cumhuriyet’in geleceğini savunurken geliştirilmesi gereken bir ilkedir: Hiçbir otorite, toplumu soru sormaktan ve bilgisini yenilemekten alıkoyacak bir dokunulmazlık kazanmamalıdır.

Türk tarihini bir bütün olarak ele alma iradesi

Atatürk’ün tarih çalışmalarına verdiği yön, Türk geçmişini Osmanlı hanedanıyla veya yalnız İslamiyet sonrası dönemle sınırlamayan geniş bir bakışı yansıtır. Türk tarihini bir bütün olarak ele alma iradesi, farklı dönemleri ve coğrafyaları milletin uzun tarihî serüveni içinde değerlendirme arzusudur. Türk Tarih Tezi ve kurumsallaşan tarih araştırmaları bu arayışın ürünleridir. Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti’nin 1931’de kurulması ve 1932’de toplanan ilk tarih kongresi, araştırma faaliyetlerine örgütlü bir zemin kazandırdı.^[7]

Bu çalışmaların iki yönü birlikte değerlendirilmelidir: Türklerin dünya tarihindeki yerini araştırmak ve milletin tarihî özgüvenini güçlendirmek. Eski uygarlıkların kökenlerini geniş ölçüde Türklüğe bağlayan bazı genellemeler ise kanıtların destekleyebileceği sınırları aştı.^[8] Benzer biçimde Güneş-Dil Teorisi, Türkçenin tarihî değerini bütün dillerin kökenine ilişkin kapsamlı bir iddiaya dönüştürdü. Teori, yabancı kökenli kelimelerin tasfiyesini yavaşlatabilecek bir gerekçe de sundu.^[9] Bu tezler kendi dönemlerinin düşünce ortamında incelenmelidir. Kurumların kalıcı değeri, araştırmayı sürdürme ve yeni bulgularla bilgiyi düzeltme imkânı sağlamalarındadır.

Dil ile millet hayatının ilişkisi, Avrupa’daki kültürel milliyetçilik tartışmalarıyla da karşılaştırılabilir. Herder’in düşüncesinde dil, halkın tarihî tecrübesini ve düşünme biçimlerini taşır; halk edebiyatı ve ana dil kültürel hayatın temel unsurlarıdır.^[10] Atatürk’ün Türkçeye