AHMET İLBARS / KONUK YAZAR

Günübirlik unvanların, en kısa yoldan servet edinme hırsının ve "köşeyi dönme" pragmatizminin makbul sayıldığı bir çağda yaşıyoruz. İnsan ilişkilerinin çıkar hesaplarına kurban edildiği, liyakat ve emek kavramlarının içinin boşaltıldığı bu iklimde; dünyanın önünde saygıyla eğildiği, yerel sınırları aşmış bir bilim adamının, kendi ülkesinde mütevazı bir evden başka hiçbir maddi servet bırakmadan, sırf ilkelerinden taviz vermediği için göçüp gitmesi bize çok şey söyler.

Türk edebiyatının özgün kalemlerinden Oğuz Atay denince, akla hemen bireyin yalnızlığını, iç çatışmalarını ve toplumsal yabancılaşmasını anlatan Tutunamayanlar romanı gelir. Fakat Atay’ın öyle bir eseri vardır ki, bu karanlık ve bocalayan dünyadan tamamen ayrılır: Bir Bilim Adamının Romanı. Bu kitap; bir aydının vicdan sınavı, bir hocanın halkına olan borç ödeme hikâyesi ve Türkiye’nin aydınlanma yürüyüşünün çarpıcı bir özetidir.

Bir Bilim Adamının Romanı, alıştığımız biyografiler gibi sıkıcı bir kronolojiyle başlamaz. 1971 yılının sıcak bir ilkyaz gününde, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi’nin kapısından içeri giren "ürkek, kılıksız, buruşuk yakalı ve ucuz sigara içen" taşralı bir gençle açılır perde. O genç adam, Anadolu'nun imkânsızlıklar içindeki çocuklarının ve geleceği kuracak gençlerin simgesidir.

Bu hikâyenin arkasında bir vefa yatar. TÜBİTAK’ın Bilim Adamı Yetiştirme Grubu kapsamında, dönemin Bilim Kurulu Başkanı büyük matematikçi Cahit Araf’ın öncülüğüyle yola çıkılır. Arf, 1967’de kaybettiğimiz çok yakın dostu, İTÜ’nün efsanevi mekanik hocası Prof. Dr. Mustafa İnan’ın hayatının yazılmasını ister. Haldun Taner ve Orhan Hançerlioğlu gibi isimlerin ardından teklif Oğuz Atay’a gelir. Atay, hocası olan Mustafa İnan’a duyduğu derin hayranlıkla belgelere, mektuplara, tanıklıklara sarılır ve Bir Bilim Adamının Romanı ile bir bilim insanının yaşamını romanlaştırır.

Mustafa İnan’ın yaşamı, imkânsızlıklar içinde boy gösteren bir halk çocuğunun hikayesidir. 1911’de Adana’da seyyar bir posta memurunun evladı olarak doğar. Kurtuluş Savaşı’nın yokluk yılları, Konya göçü, Adana’daki parasız yatılı öğrencilik yılları... Yokluğun ortasında matematiğe ve bilime duyduğu tutkuyla adı arkadaşları arasında "Riyaziyeci Mustafa“ ya çıkar.

Mühendis Mektebi’ni (İTÜ) birincilikle bitirdikten sonra doktora için İsviçre’ye, dünyanın önde gelen bilim yuvalarından Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü’ne (ETH) gönderilir. Yapı statiği ve mukavemet alanında yaptığı çalışmalarla kısa sürede Batılı akademisyenlerin dikkatini çeker. Zürih’te kalması için önüne muazzam imkânlar, yüksek maaşlar ve konforlu bir gelecek serilir. Fakat o, bugün "beyin göçü" dediğimiz kaçışın en prestijli yol sayıldığı bir dönemde, arkasına bile bakmadan vatanına dönmeyi seçer. Kendisine yurt dışında kalmasını öğütleyenlere verdiği cevap, bir aydın namusunun dersi gibidir:

"Benim gibi bilimle uğraşan bir insan, ülkemizdeki bilim adamlarını nasıl hiçe sayar? Bizim doktorlarımız da onlarınkinden aşağı kalmaz... Ben, prensiplerimi işime gelen yerde değiştiremem."

O, sadece taşıma matrisi ve fotoelastisite konularında dünya literatürüne giren bir bilim insanı değildi; her şeyden önce doğuştan bir hocaydı. Öğretmek onun için geçici bir meslek değil, bir tutkuydu. İTÜ’de ders verdiğinde amfi dolup taşar, sadece inşaat fakültesinden değil, makineden, elektrikten, madenden öğrenciler onun dersini bir şölen gibi dinlemeye gelirdi.

Mustafa İnan’ın asıl büyüleyici yanı, doğu ile batı kültürünü kendi şahsında sentezlemiş olmasıydı. Fuzuli’nin divanını ezbere bilen, Divan edebiyatı gazellerinden Hint felsefesine, dillerin kökeninden estetiğe kadar her alanda derin bilgi sahibi olan gerçek bir aydındı. Dil ile matematik arasındaki sarsılmaz bağı kavramış; soyut ve karmaşık bilimi, en basit halk insanının anlayabileceği bir yalınlığa indirgemeyi başarmıştı.

Ancak uluslararası başarılara imza atmasına, bilimde bir ekol kurmasına rağmen ömrü boyunca geçim sıkıntısı çekti. Başını sokacak bir evi bile olmadı. Kara borsaya düşen ders kitaplarından zengin olmayı değil, öğrencilerine fahiş fiyatla kitap satılmamasını dert edindi.

5 Ağustos 1967’de, henüz 56 yaşındayken tedavi için gittiği Freiburg’da hayata gözlerini yumduğunda, geride ne şatafatlı bir mal varlığı ne de banka hesapları bıraktı. Geride; bilimin ışığına inanan binlerce öğrenci, insanlık onuru ve silinmeyecek bir akademisyenlik ahlâkı bıraktı.

Oğuz Atay’ın kaleme aldığı Bir Bilim Adamının Romanı, sadece Mustafa İnan’ın hayatını değil; bilime, aydınlığa ve insana değer vermeyen toplumsal çarpıklıkları da yüzümüze vurur. Ve bize şunu hatırlatır: Asıl mesele unvan sahibi olmak değil; o unvanı vicdanla, dürüstlükle ve liyakatle taşıyabilmektir                                                                                                           

Kaynakça  Atay, Oğuz. Bir Bilim Adamının Romanı: Mustafa İnan. İstanbul: İletişim Yayınları, Bütün Eserleri 5.