MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

Her 10 Kasım’da sadece bir liderin değil, bir fikrin arkasında duran milletin hafızası canlanır. Cumhuriyet yalnızca bir yönetim biçimi değil, düşünceyle eylemin birleştiği bir medeniyet hamlesidir. Bu hamlenin fikrî haritasını en berrak biçimde ortaya koyan, bana göre, iki düşünür vardır: Peyami Safa ve Suat Sinanoğlu.

Peyami Safa, Türk İnkılâbına Bakışlar adlı eserinde, Tanzimat’tan beri gelişen fikri gelişimleri analiz ederek, Cumhuriyet’in yalnızca bir siyasal devrim değil, zihinsel bir aydınlanma olduğunu vurgular:
“Atatürk inkılâbı, İkinci Meşrutiyet devrinde başlamış Avrupalılaşma hareketinin devamıdır; fakat taklit değildir. Türk’ün tarihi özünden çıkmış bir idare şeklidir. Batı’yı körü körüne almak değil, onu Türk ruhuna göre yeniden yoğurmaktır.” (s. 27)

Safa, bu noktada inkılâbın taklit de tercüme de olmadığını  özellikle  vurgular.
“Bizde inkılâp, ne Batı’nın kaba bir taklidi ne de geçmişin reddidir. İnkılâp, Türk insanının kendi öz varlığını çağdaş bir ifade içinde yeniden kurmasıdır.” (s. 54)

Cumhuriyet’in omurgasını oluşturan bu düşünce, millî benlik ile medeniyet sentezini esas alır. Safa’ya göre Atatürk’ün en büyük başarılarından biri, bu iki kutbu çatışma değil, tamamlayıcılık ilişkisine dönüştürmesidir: Gelişerek değişmeyi hedeflemesidir.
“Atatürk, Türk milliyetçiliğini, dar bir ırkçılık değil, medenî bir hamle olarak gördü. Onun Türkçülüğü, Batı karşısında kapanmak değil, özgüvenle açılmaktı.” (s. 83)

Cumhuriyet’in fikir temellerini insan ve eğitim ekseninde açıklayanlardan biri de Prof. Suat Sinanoğlu’dur. Türk Hümanizmi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1962 adlı kitabında Sinanoğlu, inkılâbın hedefini “yeni insan” yaratmak olarak tanımlar:
“Bu kitabın gayesi, devrimi sönmekte olan heyecanların düzeyinden fikir düzeyine çıkarmak ve Türk insanına eleştiri ruhu ile yaratma kudreti kazandıracak yeni bir eğitim anlayışının temellerini atmaktır.” (s. 11)

Ona göre Cumhuriyet, yalnızca kurumları değiştirmemiş; düşünme biçimini de dönüştürmüştür:
“Türk Hümanizması, insanın tabiatla, toplumla ve tarihle ilişkisini yeniden düzenlemektir. Atatürk’ün devrimlerinde asıl maksat, insana düşünme ve sorgulama cesareti kazandırmaktır.” (s. 37)

Sinanoğlu, Batı hümanizmini “taklit” değil, eleştirel uyarlama olarak görür:
“Bizim hümanizmamız, Rönesans’ı taklit eden bir estetik değildir; insana, topluma ve tarihe yeni bir bakış kazandırmaktır.” (s. 52)

Bu bakış, Atatürk’ün “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesiller” idealinin felsefî çerçevesidir.

Cumhuriyet’in düşünce omurgasını üç temel sütun üzerinde görebiliriz: millî kimlik ve tarih bilinci; eleştirel düşünce ve eğitim; medenî ilerleme ve kadın-erkek eşitliği. Bu sütunlar, Cumhuriyet’in yalnızca bir rejim değil, bir düşünme biçimi olduğunu gösterir.

Bugün 10 Kasım. Atatürk’ün ardından geçen her yıl, bizden yalnızca bir saygı duruşu değil, bir düşünce muhasebesi ister. Peyami Safa’nın dediği gibi: “İnkılâbı yaşatmak, onu ezberlemek değil, düşüncesini yeniden üretmektir.” (s. 91)

Ve Sinanoğlu’nun hatırlattığı üzere: “Türk Hümanizması, devrimlerin ruhudur; insanı merkeze almayan hiçbir çağdaşlaşma kalıcı olamaz.” (s. 65)

Cumhuriyet, bir rejim olarak değil, zihinsel bir süreklilik olarak yaşatıldığında anlamını bulur. Bugün, o düşünce zincirinin bir halkası olarak, Atatürk’ü anarken aynı zamanda o fikrin yeniden üreticisi olma sorumluluğuyla yüzleşiyoruz.

10 Kasım, geçmişin kapanışı değil; düşüncenin yeniden doğuşudur.

Kaynakça
Peyami Safa, Türk İnkılâbına Bakışlar, Ötüken Neşriyat, İstanbul 1976 (s. 27, 54, 83, 91).
Suat Sinanoğlu, Türk Hümanizmi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1962 (s. 11, 37,