MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

Varna’nın eski Odessos, Köstence’nin Tomris olduğu şu kıyı şeridinde insan, sahilin yalnız ticaret değil düşünce ve üslup taşıyan bir ağ kurduğunu daha iyi görüyor. İon dünyasının “soru sorma” biçimi, Miletli düşünürlerin logos merkezli tavrı, karşı kıyılara uğraya uğraya Karadeniz’in içlerine ilerlerken, aynı zamanda Ege, Levant, Karadeniz arasında mal, insan ve fikir dolaşımı kuruyordu. Bernal’ın işaret ettiği gibi, “klasiğin kökenini sadece içine kapalı bir Yunan mucizesi olarak okumak yerine Afrasya ve Karadeniz çevresinin çok-merkezli etkileşimleri içinde görmek gerekir. (2)

Kıyıların “Ege ayağı” açıktır: Milet’liler, Batı Karadeniz kıyılarında  tarihî adı Tomris  yeni adı Köstence, tarihî adı  Odessos yeni adı Varna olan kıyılarda  koloniler kurdular. Bu iskeleler aynı zamanda içeriye doğru giden fikir ve teknik koridorlarıydı da Aynı hat, alfabe gibi temel bir “teknolojinin” de taşıyıcısıydı: Yunan alfabesi Fenike yazısından türetildi; Fenikeliler turanîdir. Atina’nın MÖ 403’te İyon (Milet) alfabesini resmen benimsemesi bu aktarımın siyasal, idarî boyutunu da gösterir. Bu çerçeve, Roux’nun bozkır-Akdeniz eşiğine dair geniş senteziyle de uyumludur. (3)

Kıyının “bozkır ayağı”nı ise altın ve keçi kılı anlatır: Tuva/Arzhan-2 kurganında (MÖ 7. yy sonu–6. yy başı) birlikte gömülen Hakan ve Hakan’ice çifti, binlerce altın plaka ve “hayvan üslubu”yla bir sarraf-teknoloji seviyesini çağrıştırır; metal işçiliği ve ikonografi, mobil bir estetik dilin nasıl kurulduğunu gösterir. Altay’daki Pazırık halısı (MÖ 4.–3. yy), düğüm tekniğiyle bu dili tekstile çevirir; Issık/“Altın Elbiseli Adam” ise Saka çağında metal–dokuma–mit bağını adeta “giyilebilir kimlik”e dönüştürür. Bu nesneler, Karadeniz iskelelerinde Yunan dünyasıyla buluşan eşik coğrafyasının arkasındaki zengin üretim havzasını görünür kılar; Roux’nun “erken bozkır sanatı ve hayvan üslubu” sayfaları bu akışa iyi bir arka plan verir. (4)  Görüldüğü gibi maddi akış Bozkırdan Akdeniz’e ve Atina’ya.

Düşünce cephesinde  de durum farklı  değil, bu akışa Anakarsis figürü eşlik eder: MÖ 6. yüzyılda bir İskit (Saka) bilgesi olarak Çanakkale Boğaz’ından  geçip  Balıkesir , Erdek’teki Belkıs kentine uğradığını  oradan Atina’ya geçtiğini, dönüşte ise Köstence ‘de öldürüldüğünü antik kaynaklar anlatır; Atina’da Solon’la dostluğu ve “eğlence dinlenme içindir; dinlenme ise daha ciddi etkinlikler içindir” çizgisindeki sözü, Aristoteles’in etik tartışmasında yankı bulur. (5) Anakarsis ve diğer iki Saka bilgesini (Toxaris/Abaris) Atina’daki temaslar ve diyaloglarla izleyerek, metin çevirileriyle birlikte, bu fikir taşımayı ayrıntılandırır. (6)

Bütün bunlar, “Yunan medeniyeti kendi kendine, boşlukta doğdu” sözünü masal düzeyine indiren, yerine çok-merkezli, ağ-toplumlu bir köken tablosu koyan kanıtlardır. Alfabenin Fenike’den alınıp Yunan’da yeniden düzenlenmesi; Milet kolonilerinin Karadeniz’de kurduğu iletim hatları, bozkırın metal ve tekstil teknolojilerinin sahil şehirleriyle temas ederek üslup ve ikonografi alışverişine girmesi; Anakarsis gibi taşıyıcı figürlerin Atina’da iz bırakması, hepsi, Bernal’ın “Kara Athena”da savunduğu dış etkiler/aktarılış modelinin Karadeniz, Balkan halkasında da okunabilir olduğunu gösterir. Tarihin derinliklerinden medeniyet ışığına bakılırsa ışığın doğudan doğduğu aşikardır. Bu ışık Türk’ten doğar.

Christopher Beckwit, Anacharsis, Budha ve Zerdüşt’ü doğrudan Saka filozofu sayar. Beckwit’e göre, Anacharsis, Budha şüpheci ve sorgulayıcı Zerdüşt dogmatiktir. Budha, Kuzey Batı Hindistan’da Asya Bozkır inancının şekillendiricisidir.  Çinli düşünür Tao MÖ. 7 yüzyılda yaşamıştır. Tao varlığı bozkır etkisi altında kalarak sorgulayan bir düşünürdür. Doğaya uyum savaşçı olmayan bir öğreti oluşturmuştur. Anacharsis ’in çağdaşıdır. Bu iki düşünür dünyadaki ilk filozoflardır. Thales felsefi düşünmeyi Anacharsis ’ten öğrenmiştir. Tao öğretisinden etkilenen Çinli Konfüçyüs MÖ.551-449. Yerleşik ritüelci bir düşünce şekli geliştirmiştir.  Ahlak ve töre ile toplumu disipline eden bir devlet felsefesi oluşturmuştur. Anacharsis ve Tao’da hür birey fikri vardır.

 Türk’ün gök ve yer Tanrısı yani iyi ile kötünün gece ile gündüzün kavgalarından oluşan mit’i Zerdüş’le kurumlaşmıştır. Din haline gelmiştir. MÖ. 1200. 600 yılları arasında oluşan Avesta metinlerinde, Zerdüşt’ün bir sonraki düşünce sahiplerini etkilediğini görüyoruz. Avestada, Anacharsis ‘in etiğini, Tao’nun kozmosunu, Budha’nın kurtuluş arayışını, Konfüçyüs’ün düzen fikrinin temellerini görürüz. Görüldüğü gibi  Bozkır Kültürü dünyanın düşünce dünyasına şekil vermiştir.

[1] Bu makale Yazarın Avrupa’da Türk İzleri kitap çalışmasının Varna- Köstence bölümünden alınmıştır.

[2] Bernal Mart’in. Kara Athena. Kaynak yayınları. İstanbul.1998

[3] Jean-Paul Roux, .Pasifikten Atlantiğe.2000 yıl.sf. 171

[4] Jean-Paul Roux, a.g.e., sf.131

[5] Mehmet Bayraktar. Yunanistan’da Üç Saka Türk’ü Filozof. Akçağ yayını.İstanbul .2013.

[6] Bayraktar.