MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

Ramazan Genelgesine Pedagojik Bir Bakış

Çocuk eğitimi ideolojik tercihlere göre değil, pedagojik bilimin verilerine göre şekillenmelidir. Pedagojiye rağmen eğitim modern Devletlerde olmaz.

Rousseau’dan Piaget’ye, Dewey’den Montessori’ye kadar modern eğitim düşünürleri, 12 yaş altındaki çocuklara soyut doktrinlerin yüklenmesinin ciddi pedagojik riskler taşıdığını açıkça ortaya koymuştur.

Millî Eğitim Bakanlığı’nın “Maarifin Kalbinde Ramazan” genelgesi, eğitim biliminin temel ilkeleriyle ciddi bir çatışma içindedir. Bu makalede Rousseau, Piaget ve özellikle Türk eğitim sisteminin düşünsel mimarlarından John Dewey’nin kuramları ışığında, 12 yaş altı çocuklara yönelik soyut içerikli eğitim modellerinin pedagojik risklerini ele alacağım. Bu konuyu Mitolojiden Felsefeye adlı kitabımın “Eğitime Pedagojik Bakış” bölümünde daha ayrıntılı biçimde açıklamıştım. Bu yazıda ise pedagogların görüşleri dikkate alınarak söz konusu Ramazan genelgesinin pedagojik sakıncaları değerlendirilecektir.

Eğitim düşüncesinde Jean-Jacques Rousseau ve Jean Piaget’nin özellikle vurguladığı temel bir gerçek vardır: Çocuk gelişimi biyolojik ve zihinsel bir takvime tabidir. Jean-Jacques Rousseau, Emile adlı eserinde 12 yaş altındaki çocukların akıl yürütme yetisinin henüz tam olarak gelişmediğini, adeta “uyku hâlinde” bulunduğunu ifade eder [1]. Bu evrede çocuğa yüklenen soyut dini dogmalar, muhakeme yeteneğini geliştirmek yerine çoğu zaman ezberci bir zihin yapısı oluşturur.

Rousseau, Aydınlanma çağının en önemli filozoflarından biridir. Onun eğitim üzerine düşünceleri bugün dahi geçerliliğini korumaktadır. Rousseau dünyada ilk defa çocuk merkezli eğitim anlayışını sistemli biçimde dile getirmiştir. Ona göre çocuğa yetişkin gibi davranılamaz; yetişkinlerin edindikleri bilgi ve değerler çocuklara zorla dayatılamaz. Çocuğun kendine özgü bir doğası vardır ve eğitim bu doğaya saygı göstermelidir. Çocuk büyüklerin bir kopyası değil, kendi başına bir şahsiyettir.

Rousseau’ya göre çocuk, soyut fikirlerin yükü altında ezilmemeli; tabiatın içinde yaşayarak öğrenmelidir. Çocuğun doğal gelişimine engel olunmamalıdır. Bilgi zorla, baskıyla ve ezberle öğrenilmez. Çocukta öğrenme merakını uyandırabilen öğretmen iyi öğretmendir. Öğrenme deneyle gerçekleşir; deneyle sınanmayan bilgi gerçek anlamda müspet bilgi değildir. Öğretmen bu süreçte çocuğa baskı yapan bir otorite değil, öğrenme sürecine eşlik eden bir rehber olmalıdır. Rousseau’nun kiliselerdeki soyut ve ezberci eğitime karşı çıkışı, modern eğitim düşüncesinin doğuşuna da zemin hazırlamıştır. Bu açıdan bakıldığında Ramazan genelgesi, pedagojik değeri bulunmayan eski kilise eğitim yöntemlerinin günümüze uyarlanmış bir biçimi olarak değerlendirilebilir.

Rousseau’nun ardından gelen Jean Piaget, Johann Heinrich Pestalozzi, Maria Montessori, Friedrich Fröbel ve John Dewey gibi eğitim düşünürleri bu pedagojik görüşleri geliştirerek modern eğitim biliminin temellerini atmışlardır. Türkiye’de Atatürk döneminde 1933 yılında gerçekleştirilen üniversite reformuyla birlikte edebiyat fakülteleri bünyesinde pedagoji bölümleri açılmış, bu alan 1940–1970 yılları arasında üniversitelerde kurumsallaşmıştır. Ancak 1982 yılında çıkarılan YÖK Kanunu ile pedagoji bölümleri kaldırılmıştır. Bu tarihten sonra pedagojik temeli zayıf öğretmen yetiştirilmesi meselesi eğitim dünyasında sık sık tartışma konusu olmuştur.

Jean Piaget ise çocuk gelişimini bilişsel evreler kuramıyla açıklamıştır. Piaget’ye göre 7–11 yaş arası çocuklar “somut işlemler” dönemindedir [2]. Bu dönemde çocuk, gördüğü ve deneyimlediği somut olguları daha iyi kavrar; soyut ve metafizik kavramları anlamakta ise ciddi zorluklar yaşar. Bu nedenle “günah”, “sevap” veya “ahiret” gibi kavramlar bu yaş grubundaki çocukların zihninde tam olarak anlamlandırılamaz.

Soyut kavramların erken yaşta dayatılması çocuklarda zihinsel karışıklığa yol açabilir. Çocuk kavramları yanlış yorumlayabilir, gerçek ile hayal arasında kararsızlık yaşayabilir. Anlayamadığı kavramları öğrenmeye çalışırken çoğu zaman ezbere yönelir. Böylece kavramın anlamını değil yalnızca kelimesini öğrenir. Bu durum uzun vadede sorgulama yeteneğini zayıflatır ve mekanik öğrenme alışkanlığı oluşturur.

Soyut kavramların özellikle ahlaki veya metafizik içerik taşıması hâlinde çocuk bunları somutlaştırarak algılayabilir. Bu da bazı çocuklarda korku, suçluluk duygusu ve kaygı gibi duygusal tepkiler doğurabilir. Kavramları kendi zihinsel çabasıyla açıklayamayan çocuk, yetişkin otoritesine bağımlı hâle gelir. Böyle bir ortamda eleştirel düşünce gelişmez; doğru ve yanlış değerlendirmesi otoriteye bağlı kalır. Ayrıca sembolik anlatımların gerçeklik gibi algılanması, çocukta gerçeklik duygusunda karışıklıklara yol açabilir.

1924 yılında Mustafa Kemal Atatürk’ün davetiyle Türkiye’ye gelen John Dewey, Türk eğitim sisteminin yeniden düzenlenmesi konusunda önemli bir rapor hazırlamıştır. Dewey’e göre okul bir propaganda aracı değil, demokratik bir öğrenme ortamı olmalıdır [3]. Dewey’nin düşüncesinde öğretmen merkezi otoritenin emirlerini uygulayan bir görevli değil, çocuğun gelişimine rehberlik eden bir eğitimcidir. Öğretmenlerin merkezi talimatlarla belirli etkinliklere zorlanması, onların mesleki özerkliğini zedeler.

Dewey ayrıca okulun ideolojik olarak tarafsız bir alan olması gerektiğini vurgular. Okul, toplumun tüm kesimlerini kucaklayan ortak bir eğitim mekânıdır [4]. Belirli bir inanç pratiğinin okul merkezli bir etkinliğe dönüştürülmesi, Dewey’nin bir asır önce uyardığı “mekanikleşme” ve “ideolojik baskı” risklerini yeniden gündeme getirebilir.

Okullarda öğrencilerin özel yaşamlarına dair etkinliklerin takip edilmesi, iftar veya sahur gibi bireysel ibadetlerin formlar hâlinde raporlanması pedagojik açıdan da sorunludur. Friedrich Fröbel’in “çocuk bahçesi” (kindergarten) felsefesinde eğitim, çocuğun özgür gelişimini destekleyen bir ortam olarak tanımlanır [5]. Eğitim bireyin özgürleşme alanı olmalıdır; denetim ve takip mekanizmalarıyla kuşatılmış bir alan değil.

Farklı inanç gruplarına mensup çocukların bu tür uygulamalara katılmak zorunda bırakılması yalnız pedagojik bir hata değil, aynı zamanda bireysel haklar açısından da tartışmalı bir durumdur. Çocuk kendini “doğru kabul edilen kalıba” uydurmak için kendi gerçeğini gizlemek zorunda kalabilir. Bu durum ise çocuk psikolojisinde kimlik çatışmasına ve güvensizlik duygusuna yol açabilir.

Eğitim, bireyi özgürleştirme ve bilimsel düşünceye hazırlama sürecidir. John Dewey’nin Türkiye için çizdiği laik ve bilimsel eğitim rotasından sapmak yalnız eğitim kalitesini düşürmekle kalmaz, aynı zamanda çocukların ruh sağlığı üzerinde de olumsuz etkiler yaratabilir. 12 yaş öncesi çocukları soyut doktrinlerle kuşatmak yerine, onların somut deneyimler aracılığıyla öğrenmelerini sağlamak modern pedagojinin temel ilkesidir.

Pedagoji eğitimi almış ve yirmi beş yıl boyunca devlet liselerinde ve eğitim enstitülerinde öğretmenlik ve yöneticilik yapmış bir eğitimci olarak, Milli Eğitim Bakanlığı’nın Ramazan genelgesini pedagojik açıdan sakıncalı bulduğumu ifade etmek isterim. Eğitim politikaları hazırlanırken çocuk gelişimi biliminin temel ilkelerinden uzaklaşılmaması, geleceğin sağlıklı nesillerinin yetişmesi açısından hayati önem taşımaktadır.

Çocukların zihni, ideolojik kalıplarla doldurulacak bir kap değil; özgür düşünceyle gelişmesi gereken bir ufuktur.

Kaynaklar

[1] Rousseau, J. J. (2020). Emile ya da Eğitim Üzerine. (Çev. Yaşar Avunç). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
[2] Piaget, J. (2015). Çocuğun Zihinsel Gelişimi. (Çev. Hüsen Portakal). İstanbul: Cem Yayınevi.
[3] Dewey, J. (2019). Demokrasi ve Eğitim. (Çev. Tahsin Yılmaz). Ankara: Pegasus Yayınları.
[4] Dewey, J. (1939). Türkiye Maarifi Hakkında Rapor. İstanbul: Devlet Basımevi (MEB Yayınları Arşivi).
[5] Fröbel, F. (2022). İnsanın Eğitimi. (Çev. Kolektif). İstanbul: Gece Kitaplığı.