Bilge hükümdarın yetkisini kim sınırlandırır?

MUTLAK İYİ’DEN TÖREYE: DEVLET, KANUN VE İKTİDAR  •  1/4

Devleti Kim, Hangi Yetkiyle Yönetmelidir?

Siyaset felsefesinin en eski meselelerinden biri, devlet yönetiminin hangi ilkeye dayanması gerektiğidir. Siyasal iktidarın meşruiyeti insan aklından mı, toplumun tarihî geleneklerinden mi, yoksa ilahî iradeden mi doğmaktadır?

Bu soruya Antik Yunan filozofu Eflatun, İslam felsefesinin önemli temsilcilerinden Fârâbî ve XI. yüzyıl Türk düşünürü Yusuf Has Hâcib farklı tarihî şartlarda cevap aramışlardır.

Eflatun, ideal devletin yönetimini hakikati ve Mutlak İyi'yi kavramış filozoflara bırakmak istemiştir. Fârâbî, filozofun bilgeliğini dinî rehberlik ve ahlaki olgunlukla birleştirmeye çalışmıştır. Yusuf Has Hâcib ise hükümdarın meşruiyetini kut, doğru töre, akıl ve adalet düşünceleriyle ilişkilendirmiştir.[1]

Üç düşünürün ortak noktası, devlet yönetimini sıradan bir güç mücadelesi olarak görmemeleridir.

Ancak aralarında önemli farklılıklar bulunmaktadır.

Eflatun'un ideal yönetim anlayışında felsefî bilgi belirleyicidir. Fârâbî'de bilgi ile dinî rehberlik arasında bir ilişki kurulmaktadır. Yusuf Has Hâcib'de ise eski Türk devlet geleneği, İslamî ahlak ve hükümdarın halka karşı sorumluluğu birlikte değerlendirilmektedir.

Burada cevaplandırılması gereken temel soru şudur:

Bir yöneticinin akıllı, bilgili ve erdemli olması, ona siyasal iktidarı teslim etmek için yeterli midir? Yoksa yöneticinin üzerinde, onun da uymak zorunda olduğu bir hukuk düzeni bulunmalı mıdır?

Eflatun’da Mutlak İyi ve Filozof-Kral

Eflatun'un Devlet adlı eserinin merkezinde adaletli bir toplum kurma düşüncesi bulunmaktadır.

Eflatun'a göre devletin doğru yönetilebilmesi için yöneticilerin yalnızca siyaset tecrübesine sahip olmaları yeterli değildir. Onların gerçek bilginin ve iyiliğin ne olduğunu kavramaları gerekir.

Bu nedenle filozofların hükümdar olması veya hükümdarların gerçek anlamda filozof hâline gelmesi gerektiğini savunmuştur.

Devlet'in 473c–e bölümünde açıklanan filozof-kral düşüncesi, siyasal iktidarla felsefî bilgeliğin birleşmesi gerektiği esasına dayanmaktadır.[2]

Fakat bu yaklaşım önemli bir felsefî sorun doğurmaktadır.

Eflatun, Mutlak İyi'yi bütün bilgilerin ve erdemlerin en yüksek ilkesi olarak kabul ettiği hâlde onu kesin bir tanımla açıklamak yerine güneş, bölünmüş çizgi ve mağara benzetmelerine başvurmuştur.

Devlet'in 505a–509c bölümlerinde Mutlak İyi'nin bilgiye ve hakikate temel oluşturduğu belirtilmektedir.[3]

Ancak burada üzerinde durulması gereken mesele, Mutlak İyi'nin tanımlanmasının güçlüğünden daha kapsamlıdır.

Bir filozofun bu en yüksek ilkeyi gerçekten kavradığı nasıl anlaşılacaktır?

Kendisinin hakikati bildiğini ileri süren yönetici yanılıyorsa, bu yanılgının sonuçlarına kim katlanacaktır?

Daha da önemlisi, bilge olduğu kabul edilen bir hükümdarın kararlarını denetleyecek otorite ne olacaktır?

Eflatun, bu sorunu eğitim, ahlak ve yöneticilerin titizlikle seçilmesi yoluyla çözmeye çalışmıştır.

Ancak bilgi ve erdem sahibi olmak, bir insanın yanılmayacağının kesin güvencesi değildir.

Bu nedenle filozof-kral düşüncesi, siyasal iktidarın denetlenmesi bakımından tartışmaya açık kalmaktadır.

Demokrasiden Hayal Kırıklığı ve Kanunun Üstünlüğüne Yöneliş

Eflatun'un siyasal düşüncesinin oluşmasında Atina'nın yaşadığı siyasal bunalımların önemli etkisi bulunmaktadır.

MÖ 404 yılında kurulan Otuzlar yönetiminin baskıcı uygulamaları, ardından demokrasinin yeniden kurulması ve MÖ 399 yılında Sokrates'in ölüm cezasına çarptırılması Eflatun'un siyasal düşüncesini etkileyen olaylardır.

Ancak Eflatun'un gençliğinde demokrasiyi açıkça savunduğunu gösteren kesin bir belge bulunmamaktadır.

Onun demokrasiye yönelttiği eleştirinin temelinde, siyasal iktidarın bilgi ve erdem yerine halkın beğenisini kazanma becerisine dayanması tehlikesi bulunmaktadır.

Devlet'in VIII. kitabında Eflatun, aşırı özgürlük arayışının düzensizliğe yol açabileceğini ve halkın kurtarıcısı olarak ortaya çıkan siyasal önderin zamanla tirana dönüşebileceğini ileri sürmüştür.[4]

Bu yaklaşımda demagogların, yani halkın duygularını kullanarak iktidar kazanmaya çalışan kişilerin tehlikesi açıkça görülmektedir.

Fakat Eflatun'un son dönem eseri olan Kanunlar, siyaset düşüncesinde yeni bir ağırlık noktasının ortaya çıktığını göstermektedir.

Kanunlar'ın IV. kitabının 715b–d bölümünde, yasaların bütün toplumun yararına yapılması gerektiği ve yöneticilerin kanuna bağlı olması düşüncesi savunulmaktadır.[5]

Burada çok önemli bir farklılık bulunmaktadır.

Devlet'te filozofun bilgeliği ön plandayken Kanunlar'da siyasal yönetimin hukuk düzeni içinde yürütülmesi daha belirgin hâle gelmektedir.

Eflatun, kanunun yöneticilere bağımlı olduğu bir devletin tehlikeye gireceğini; yöneticilerin kanuna bağlı kaldığı bir devletin ise daha sağlam olacağını savunmaktadır.

Ancak bu yaklaşımı modern anlamda demokratik hukuk devleti düşüncesiyle özdeşleştirmek doğru değildir.

Kanunlar'da dinî ve ahlaki düzenlemeler, yurttaşların eğitimi ve toplumsal hayatın denetlenmesi oldukça geniş yer tutmaktadır.

Dolayısıyla Eflatun'da akıl, kanun ve kutsal düzen düşünceleri bütünüyle birbirinden ayrılmış değildir.

Bununla birlikte filozofun bilgeliğine dayanan yönetim düşüncesinden kanunların ve kurumların önemini daha belirgin biçimde ele alan bir siyaset anlayışına yöneliş dikkat çekicidir.

Değerlendirme

Eflatun’un düşüncesinde asıl gerilim burada ortaya çıkmaktadır: İktidarı iyinin bilgisine sahip olduğu kabul edilen bir kişiye mi, yoksa herkesin uymak zorunda olduğu kanunlara mı dayandırmalıyız? Kanunlar eseri, filozof-kral düşüncesini bir kez daha tartışmaya açar.

Bu sorunun İslam düşünce dünyasında nasıl yeniden ele alındığını anlamak için Fârâbî’ye bakmamız gerekir.

Kaynaklar

[1] Platon (Eflatun). Devlet. Çev. Sabahattin Eyüboğlu ve M. Ali Cimcoz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Özellikle V, VI, VII ve VIII. kitaplar; 473c–e, 505a–509c ve 562a–569c bölümleri.

[2] Platon (Eflatun). Yasalar. Çev. Candan Şentuna ve Saffet Babür. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2007. Özellikle III. kitap, 693d–e ve IV. kitap, 715b–d bölümleri.

Devamı yarın: Fârâbî’de akıl, din ve erdemli devletin sınırları.