Filozofun bilgeliğiyle dinî rehberlik birleşirse

MUTLAK İYİ’DEN TÖREYE: DEVLET, KANUN VE İKTİDAR  •  2/4

Eflatun’un devlet felsefesindeki temel mesele, iyi yönetimin bilgelikle nasıl ilişkilendirileceğidir. Onun filozof-kral anlayışı, İslam düşünce dünyasında özellikle Fârâbî tarafından yeni bir tarihî ve dinî çerçevede tartışılmıştır. Fârâbî’nin asıl sorusu, akılla kavranan hakikatin topluma nasıl aktarılacağı ve erdemli devlet başkanının hangi nitelikleri taşıması gerektiğidir.

Fârâbî: Filozof-Kraldan Erdemli Devlet Başkanına

Eflatun ile Yusuf Has Hâcib arasında siyaset felsefesi bakımından değerlendirilmesi gereken en önemli düşünürlerden biri Fârâbî'dir.

Yaklaşık 870–950 yılları arasında yaşayan Fârâbî, Antik Yunan felsefesinin İslam düşünce dünyasında yeniden yorumlanmasında önemli rol oynamıştır.

el-Medînetü'l-Fâzıla adlı eserinde ideal devletin nasıl olması gerektiğini tartışmıştır.[1]

Fârâbî'ye göre insan, tek başına bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir varlık değildir. İnsanların yardımlaşması ve toplumsal hayat içinde yaşamaları gerekir.

Ancak toplumsal hayatın amacı yalnızca maddi ihtiyaçların karşılanması değildir. İnsanların gerçek mutluluğa ve ahlaki olgunluğa ulaşmaları da gerekmektedir.

Bu bakımdan Fârâbî'nin devlet düşüncesi Eflatun'la önemli benzerlikler taşımaktadır.

Fârâbî, erdemli devletin başında akıllı, bilgili, ahlaklı ve doğru karar verebilen bir yöneticinin bulunmasını ister.

Bununla birlikte Eflatun'dan farklı olarak din ve vahiy meselesini de siyaset felsefesinin içine alır.

Fârâbî'nin ideal yöneticisi yalnızca filozof değildir. Aynı zamanda toplumun inançlarını ve davranışlarını doğru amaçlara yönlendirebilecek bir rehberdir.

Filozofun akıl yoluyla kavradığı hakikatler, toplumun geniş kesimlerine dinî semboller ve anlatımlar aracılığıyla aktarılabilir.

Bu nedenle Fârâbî'de felsefe ile din arasında dikkat çekici bir ilişki kurulmuştur.

Fakat Fârâbî'nin düşüncesi basitçe dinî kuralların aklın üzerinde bulunduğunu savunan bir anlayış değildir.

Onun sisteminde felsefî bilgi, hakikatin kavranmasında temel bir konuma sahiptir. Din ise bu hakikatlerin toplumsal hayata aktarılmasında önemli bir işlev üstlenmektedir.

Böylece Fârâbî, Eflatun'un filozof-kralını İslam düşüncesinin nübüvvet, imamet ve erdemli toplum kavramlarıyla yeniden yorumlamıştır.[2]

Fârâbî’nin Çözemediği Sorun: Bilge ve Dinî Otoritenin Birleşmesi

Fârâbî'nin siyaset felsefesi, Eflatun'da karşılaştığımız önemli bir sorunu yeniden gündeme getirmektedir.

Eflatun, filozofun hakikati kavradığını kabul ederek ona siyasal yönetim görevi vermek istemiştir.

Fârâbî ise felsefî bilgelikle dinî rehberliği aynı ideal yöneticide birleştirmeye çalışmıştır.

Burada şu soru ortaya çıkmaktadır:

Bir yönetici hem felsefî hakikatin bilgisine sahip olduğunu hem de toplumu doğru dinî ve ahlaki hedeflere ulaştırdığını ileri sürüyorsa, onun kararları nasıl denetlenecektir?

Fârâbî, devlet başkanının sahip olması gereken üstün nitelikleri ayrıntılı biçimde açıklamıştır. Bu niteliklerin tek kişide bulunmaması durumunda yönetimin birden fazla erdemli kişi tarafından yürütülebileceğini de kabul etmiştir.[3]

Ancak onun siyasal düşüncesinde de yöneticinin yanlış kararlarının halk tarafından hangi bağımsız kurumlarla denetleneceği sorusu çağdaş anlamda cevaplandırılmış değildir.

Bu nedenle Fârâbî'nin erdemli devletinde, siyasal iktidarın niteliği büyük ölçüde yöneticinin bilgisine ve ahlaki yetkinliğine bağlı kalmaktadır.

Felsefî bilgelikle dinî otoritenin birleşmesi, ideal yönetici düşüncesini güçlendirmekte; fakat bu iki otoritenin aynı kişide toplanmasının doğurabileceği siyasal sakıncaları bütünüyle ortadan kaldırmamaktadır.

Değerlendirme

Fârâbî, siyasal iktidarı yalnızca güçle açıklamaz; yöneticinin bilgi ve ahlaki yetkinliğe sahip olmasını ister. Ne var ki bilgelik ile dinî otoritenin aynı kişide birleşmesi, o kişinin kararlarının nasıl denetleneceği sorusunu bütünüyle çözmez.

Türk düşüncesinde ise XI. yüzyılda bu mesele başka bir kavram etrafında ele alınmaktadır: töre. Yusuf Has Hâcib, hükümdarın görevlerini doğrudan doğruya halkın haklarıyla ilişkilendirir.

Kaynaklar

[3] Fârâbî. İdeal Devlet (el-Medînetü’l-Fâzıla). Çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.

[4] Kaya, Mahmut. “Fârâbî” ve “el-Medînetü’l-Fâzıla.” TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1995 ve 2003.

Devamı yarın: Yusuf Has Hâcib’de kut, töre ve hükümdarın halka karşı borçları.