CEM ARÜV / KONUK YAZAR/ÇEVRENİN SESİ

Antalya'da iklim değişikliğini konuşuyoruz. Kuraklığı, orman yangınlarını, aşırı sıcaklıkları, azalan su kaynaklarını ve gelecekte karşılaşabileceğimiz çevresel sorunları tartışıyoruz. Peki, binlerce kilometre uzağımızdaki Atlas Okyanusu'nun derinliklerinde meydana gelebilecek bir değişimin Antalya'nın geleceğini etkileyebileceğini hiç düşündük mü?

Üstelik bu, bilim kurgu senaryosu değil. Dünyanın önde gelen bilim insanlarının son yıllarda üzerinde önemle durduğu, küresel iklim sisteminin geleceğini ilgilendiren ciddi bir bilimsel tartışma.

Atlas Okyanusu'nun büyük dolaşım sistemi zayıflıyor olabilir. Ve bu sistemin çökmesi ihtimali, bilim dünyasında giderek daha fazla araştırılıyor.

Okyanusun görünmeyen gücü

Atlas Okyanusu'nda AMOC adı verilen devasa bir dolaşım sistemi bulunuyor. Bu sistem, sıcak yüzey sularını kuzeye taşırken soğuk ve yoğun suların derinlerden güneye doğru hareket etmesini sağlıyor. Bir başka ifadeyle Dünya'nın ısı dağılımında önemli görev üstleniyor. Ancak küresel ısınmanın etkisiyle Grönland buzullarının erimesi, Kuzey Atlantik'e tatlı su girişini artırabiliyor. Tatlı su, deniz suyunun tuzluluk ve yoğunluk dengesini değiştiriyor.

Bu değişim, okyanusun derin su oluşumunu ve dolayısıyla büyük dolaşım sistemini zayıflatabilecek mekanizmalardan birini oluşturuyor. Bilim insanlarının endişesi de burada başlıyor. Çünkü bu sistem, belirli koşullarda kritik bir eşiği aşarak çok daha zayıf bir dolaşım durumuna geçebilir.

2024 yılında yayımlanan bilimsel bir araştırmada, AMOC'nin çöküş zamanına ilişkin merkezi tahmin 2050 yılı olarak hesaplandı. Başka araştırmalar ise bu tarihin güvenilir biçimde belirlenemeyeceğini ortaya koyuyor. Dolayısıyla ortada kesinleşmiş bir çöküş tarihi yok. Ancak kesin tarih verememek, riskin araştırılmasını gereksiz kılmıyor.

Peki, Antalya ile ne ilgisi var? Çok ilgisi olabilir. Çünkü iklim sistemi ülkelerin siyasi sınırlarına göre çalışmıyor. Atlas Okyanusu'ndaki ısı taşınımı, atmosferik dolaşımı ve yağış sistemlerini etkileyebiliyor. Bu etkiler Avrupa üzerinden Akdeniz Havzası'na kadar uzanabiliyor. Burada Antalya için henüz kesin olarak hesaplanmış bir AMOC çöküş senaryosu bulunmadığını özellikle belirtmek isterim. Ancak bilimsel olarak araştırılması gereken çok önemli sorular var.

Örneğin Toros Dağları'na düşen kar miktarı ve karların erime zamanı değişirse ne olacak?

Antalya'nın karstik su kaynakları bundan nasıl etkilenecek?

Kırkgöz kaynaklarının beslenme rejiminde değişiklikler meydana gelebilir mi?

Kumluca, Finike, Demre ve Serik ovalarında tarımsal sulama suyu güvencesi nasıl korunacak?

Turizm tesislerinin yaz aylarında artan su ihtiyacı hangi kaynaklardan karşılanacak?

Bunların hiçbiri uzak geleceğin önemsiz soruları değil. Bugünden bilimsel araştırma gerektiren sorular.

Antalya'nın asıl meselesi su güvenliği

Yıllardır üzerinde durduğum bir görüş var. Antalya'nın geleceğini belirleyecek en önemli unsurlardan biri su kaynaklarının nasıl yönetileceğidir. Çünkü su yalnızca musluktan akan bir tüketim maddesi değildir. Su; tarım demektir, turizm demektir, enerji demektir, ekosistem demektir. En önemlisi, yaşam demektir.

Antalya'nın su güvenliğini yalnızca bugünkü kaynak debilerine ve geçmiş yağış ortalamalarına bakarak planlayamayız. Geleceğin iklim koşulları, geçmişin tekrarından ibaret olmayabilir.

Üstelik su kaynaklarının geleceğini değerlendirirken yalnızca küresel sıcaklık artışını değil, küresel iklim sisteminde meydana gelebilecek ani değişimleri de dikkate almak zorundayız.

Kırkgöz kaynaklarının geleceği, Toroslar'ın kar örtüsü, karstik akiferlerin beslenmesi ve yeraltı suyu kullanımının sürdürülebilirliği bir bütün olarak ele alınmalıdır.

Su yönetimi, kaynakların azalmasını bekledikten sonra yeni kaynak aramak değildir. Su yönetimi, henüz kriz yaşanmadan geleceğin su dengesini kurabilmektir.

Tarım ve turizm de bu değişimin dışında kalamaz. Antalya, Türkiye'nin önemli tarımsal üretim merkezlerinden biri. Aynı zamanda dünya ölçeğinde bir turizm destinasyonu. Bu iki büyük ekonomik faaliyet de iklim koşullarına ve su kaynaklarına doğrudan bağımlı.

Gelecekte yağışların mevsimsel dağılımının değişmesi, sıcaklık rejimindeki farklılaşmalar veya kurak dönemlerin uzaması, üretim ve işletme koşullarını etkileyebilir. Bu nedenle tarımda su verimliliğini artırmak, uygun ürün desenlerini geliştirmek ve alternatif su kaynaklarını değerlendirmek zorundayız.

Turizmde ise suyun tek kullanımlık bir kaynak olarak görülmesinden vazgeçilmelidir. Atıksuların ileri arıtma yöntemleriyle geri kazanılması, uygun koşullarda alternatif su kaynaklarının kullanılması ve tesislerin su bağımsızlığının artırılması artık yalnızca çevresel duyarlılık konusu değildir.

Bunlar geleceğin ekonomik güvenlik tedbirleridir. Antalya geleceğini geçmişe bakarak yönetemez. Burada üzerinde durmamız gereken temel konu şu:

Biz kentlerimizi hangi iklim koşullarına göre planlıyoruz? Geçmiş elli yılın ortalamalarına göre mi? Yoksa gelecek elli yılın olası değişimlerini dikkate alarak mı?

İklim değişikliği yalnızca sıcaklıkların yükselmesi anlamına gelmiyor. Bazı bölgelerde kuraklık, bazı bölgelerde aşırı yağış, bazı bölgelerde ise beklenmedik soğuma ve atmosferik dolaşım değişiklikleri meydana gelebiliyor.

Dünya'nın iklim sistemi, birbirine bağlı birçok fiziksel mekanizmanın oluşturduğu karmaşık bir yapı. Bu nedenle Antalya'nın geleceği için hazırlanacak stratejik planların yalnızca bugünün sorunlarına çözüm üretmesi yeterli değil. Henüz gerçekleşmemiş ancak bilimsel olarak mümkün görülen gelişmelere karşı da hazırlıklı olması gerekiyor.

Bilimsel öngörü ile korku senaryosunu karıştırmayalım. Burada özellikle bir ayrım yapmak istiyorum. AMOC'nin önümüzdeki yıllarda kesinlikle çökeceğini söylemek doğru değil. Böyle bir çöküşün Antalya'da kesinlikle kuraklığa veya soğumaya yol açacağını iddia etmek de bilimsel değil. Ancak olasılığı ve sonuçları araştırılan böylesine önemli bir küresel iklim değişimini görmezden gelmek de doğru değil.

Bilimin görevi yalnızca gerçekleşmiş olayları açıklamak değildir. Gelecekte karşılaşabileceğimiz riskleri önceden araştırmak ve toplumu bu risklere hazırlamaktır. Kent yönetiminin görevi de bilimsel bilgiyi somut kamu politikalarına dönüştürmektir.

Son söz

Antalya'nın geleceğini konuşurken artık yalnızca Antalya'nın sınırları içerisinde düşünemeyiz. Toros Dağları'ndaki su kaynaklarımızı korumak istiyorsak Atlas Okyanusu'ndaki değişimleri de anlamalıyız. Tarımımızı, turizmimizi ve doğal varlıklarımızı geleceğe taşımak istiyorsak küresel iklim sisteminin nasıl çalıştığını da bilmeliyiz. Çünkü doğa birbirinden bağımsız parçalardan oluşmuyor. Bir yerde meydana gelen değişim, binlerce kilometre uzaktaki yaşam koşullarını etkileyebiliyor.

Antalya'nın geleceği yalnızca Antalya'da şekillenmiyor. Belki de geleceğin en önemli yöneticilik becerisi, henüz yaşanmamış krizleri bilimsel veriler ışığında öngörebilmek ve kentleri bu olasılıklara hazırlayabilmektir.

Ve unutmayalım: Geleceği yönetmek, geleceğin gerçekleşmesini beklemek değildir. Geleceği yönetmek, onu bugünden anlayabilmek ve gerekli tedbirleri zamanında alabilmektir.