CEM ARÜV / KONUK YAZAR/ÇEVRENİN SESİ

Bir fabrikanın bacasından çıkan dumanı düşünün. Fabrikanın sahibi başka bir yerde yaşayabilir. Üretilen ürün dünyanın başka bir ülkesinde tüketilebilir. Ama fabrikanın hemen yanında yaşayan insanların çocukları o havayı solur.

Bir dere kirlenir. Kirliliğe neden olan ekonomik faaliyet büyük gelir yaratabilir. Ama derenin aşağısındaki köylünün tarlası, hayvanı ve suyu etkilenir.

Bir kent aşırı betonlaşır. Gayrimenkul değeri yükselir. Yeni yatırımlar yapılır. Ama yaz sıcaklarında kliması olmayan dar gelirli vatandaş aynı kentin en sıcak mahallelerinde yaşamaya devam eder.

Bir kıyı yapılaşır. Büyük ekonomik değer yaratılır. Ama denize ücretsiz ulaşabilen vatandaşın kıyıyla ilişkisi giderek zorlaşır.

Kuraklık gelir. Suyu en fazla tüketen ile evinde birkaç metreküp su kullanan vatandaş aynı değildir. Ama su kesildiğinde musluk ikisinin evinde de kapanır.

İşte burada çevre meselesi artık yalnızca çevre meselesi olmaktan çıkar. Ortaya çok daha temel bir soru çıkar:

KİM KİRLETİYOR, KİM KAZANIYOR, KİM BEDEL ÖDÜYOR?

Bu sorunun adı; ekolojik adalettir.

ÇEVRE KRİZİ DEMOKRATİK DEĞİLDİR

Sıklıkla; “İklim değişikliği hepimizi etkileyecek.” diyoruz. Doğru. Ama eksik. Çünkü aynı sel herkese aynı zararı vermez. Aynı sıcaklık herkesi aynı şekilde etkilemez. Aynı su kıtlığının herkes üzerindeki sonucu aynı değildir.

Ekonomik gücü olan; evine iyi bir yalıtım yaptırabilir. Klima kullanabilir. Su depolayabilir. Daha güvenli bir mahalleye taşınabilir. Özel sağlık hizmeti alabilir. Gıda fiyatları yükseldiğinde bunu bütçesinde karşılayabilir. Ama dar gelirli vatandaşın böyle bir hareket alanı yoktur.

Dolayısıyla çevresel krizlerin etkisi çoğu zaman toplumdaki mevcut ekonomik eşitsizliklerin üzerine biner. Ve onları daha da büyütür.

Doğal afet eşit gelebilir; ama toplumsal sonuçları eşit değildir.

EN AZ KARBON SALAN, SICAKTAN EN ÇOK ETKİLENEBİLİR

Bir kentin yoksul mahallesinde yaşayan aileyi düşünün. Belki özel otomobili yok. Uçağa yılda birkaç kez binmiyor. Büyük bir evi yok. Yüksek elektrik tüketimi yok. Tüketim seviyesi sınırlı. Dolayısıyla yaşam biçiminin çevresel ayak izi görece küçük olabilir.

Ama yaz sıcakları arttığında; yalıtımı yetersiz evde yaşayan yine odur. Klima alamayan odur. Yeşil alanı az mahallede yaşayan odur. Toplu taşıma beklerken güneşin altında kalan odur. Enerji fiyatları yükseldiğinde klimayı kapatmak zorunda kalan yine odur.

O halde çevre krizinin temel adalet sorunlarından biri şudur: Problemin oluşmasına en az katkıda bulunan insan, problemin sonucuna en açık insan olabilir.

Ekolojik adalet tam olarak bu çelişkiyi görür.

ÇEVRE KALİTESİ DE BİR SERVET DAĞILIMIDIR

Bir şehirde gelir eşitsizliğini ölçüyoruz. Ama çevresel kalite eşitsizliğini ne kadar ölçüyoruz?

Bir mahallede; ağaçlı yollar, büyük parklar, düşük trafik, temiz hava, sessizlik, denize veya doğaya kolay ulaşım olabilir.

Başka bir mahallede ise; yoğun trafik, sanayi baskısı, gürültü, beton, yetersiz yeşil alan, yüksek yaz sıcaklığı hakim olabilir.

İki mahallede yaşayan vatandaş aynı belediyenin sınırları içerisindedir. Ama aynı çevresel yaşam kalitesine sahip değildir.

Bu nedenle bir toplumda yalnızca gelir dağılımına değil; çevresel refahın dağılımına da bakmalıyız.

Çünkü temiz hava bir ayrıcalık olmamalıdır. Temiz su bir ayrıcalık olmamalıdır. Gölge bir ayrıcalık olmamalıdır. Yeşil alan bir ayrıcalık olmamalıdır. Denize ulaşmak bir ayrıcalık olmamalıdır. Bunlar modern kentin temel yaşam haklarıdır.

SU KRİZİNDE ADALET NASIL SAĞLANACAK?

Geleceğin en kritik ekolojik adalet meselelerinden biri su olacaktır. Su azaldığında ne yapacağız? Vatandaşa tasarruf çağrısı yapmak kolaydır. Duş süresini azalt. Musluğu kapat. Bahçeyi daha az sula. Bunların elbette yapılması gerekir. Ama bir havzanın su problemini yalnızca vatandaşın duş süresi üzerinden tartışmak adil değildir.

Aynı havzada; tarım vardır. Sanayi vardır. Turizm vardır. Kent vardır. Belki enerji üretimi vardır. Her sektör farklı miktarda su kullanır ve farklı ekonomik değer üretir.

O zaman su yönetiminin temel sorusu şudur: Suyu kim kullanıyor, ne kadar kullanıyor ve karşılığında ne kadar toplumsal değer yaratıyor?

Bir başka soru daha vardır: Su kıtlığının bedeli kime yükleniyor?

Ekolojik adalet; suyu herkese eşit miktarda dağıtmak demek değildir. İhtiyaç, ekonomik fonksiyon, verimlilik, ekosistem gereksinimi ve kamu yararı birlikte değerlendirilmelidir. Ama bir ilke tartışmasız olmalıdır: İnsanın temel su ihtiyacı ekonomik gücüne bağlı olamaz.

SU BİR TİCARİ ÜRÜN OLABİLİR AMA ÖNCE YAŞAM KAYNAĞIDIR

Suyun çıkarılması, arıtılması ve dağıtılması maliyetlidir. Dolayısıyla su hizmetinin ekonomik boyutu vardır. Ancak su sıradan bir ticari ürün değildir. İnsan susuz yaşayamaz. Bu nedenle su tarifeleri belirlenirken yalnızca maliyet hesabı değil; sosyal adalet hesabı da yapılmalıdır.

Temel yaşam ihtiyacına karşılık gelen su miktarına erişim güvence altında tutulurken; aşırı tüketimin daha yüksek bedellendirildiği kademeli sistemler düşünülebilir. Böylece iki hedef aynı anda sağlanabilir: Temel su hakkının korunması. Ve israfın önlenmesi.

Ekolojik adalet; herkese sınırsız ve ücretsiz kaynak dağıtmak değildir.

Temel ihtiyacı korurken aşırı tüketimin bedelini aşırı tüketene yüklemektir.

KİRLETEN ÖDEMELİ; AMA ZARAR GÖREN DE KORUNMALI

Çevre hukukunun en önemli ilkelerinden biri; “Kirleten öder.” Doğrudur. Ama tek başına yeterli değildir. Çünkü para cezası çevresel adaleti otomatik olarak sağlamaz.

Bir sanayi tesisi bir bölgeyi kirletmiş olabilir. Devlet cezayı tahsil eder. Peki o bölgede yaşayan insanların zararı? Tarımsal üreticinin kaybı? Kirlenen su kaynağı? Ekosistemin restorasyonu? Uzun dönem sağlık riski?

Ekolojik adaletin formülü bu nedenle yalnızca; kirleten öder olmamalıdır.

Şöyle tamamlanmalıdır: Kirleten öder, zarar gören korunur ve bozulan ekosistem onarılır.

Cezanın amacı kamu bütçesine gelir sağlamak değil; zararın oluşmasını önlemek ve oluşmuşsa mümkün olan en yüksek ölçüde gidermektir.

ÇEVRE KİRLİLİĞİNİ YOKSUL MAHALLELERE TAŞIYAMAYIZ

Dünyanın birçok kentinde tarih boyunca benzer bir eğilim görülmüştür.

İstenmeyen tesisler; atık alanları, yoğun trafik koridorları, kirletici sanayi tesisleri, altyapı tesisleri çoğu zaman ekonomik ve siyasi gücü daha düşük toplulukların yaşadığı bölgelere yönelmiştir.

Çünkü güçlü mahalle itiraz eder. Hukuki mücadele verir. Siyasi baskı oluşturur. Ekonomik gücü vardır. Daha zayıf toplulukların ise sesini duyurması daha zordur.

İşte ekolojik adalet burada bir başka ilkeyi gündeme getirir: Bir çevresel yükü, karşı koyma gücü en düşük topluluğun üzerine bırakamazsınız.

Bir tesis gerekli olabilir.Atık bertaraf edilmek zorundadır. Arıtma tesisi yapılmalıdır. Enerji tesisi kurulabilir. Ama yer seçimi; “Nereden daha az itiraz gelir?” sorusuna göre yapılamaz. Bilime, planlamaya ve hakkaniyete göre yapılmalıdır.

KENTSEL DÖNÜŞÜM YOKSULU KENTTEN SÜRMEMELİ

Ekolojik dönüşümün bile adaletsiz yapılma ihtimali vardır. Bir mahalleyi düşünün. Parklar yapılıyor. Yeşil koridorlar oluşturuluyor. Sokaklar güzelleşiyor. Toplu taşıma geliyor. Mahallenin yaşam kalitesi yükseliyor. Ardından gayrimenkul değerleri yükseliyor. Kiralar artıyor. Ve yıllardır o mahallede yaşayan düşük gelirli aileler artık orada yaşayamaz hale geliyor.

Ortaya garip bir sonuç çıkıyor: Mahalle ekolojik olarak iyileşiyor ama iyileşmenin faydasını eski sakinleri göremiyor. Bu nedenle ekolojik dönüşüm ile sosyal politika birlikte yürütülmek zorundadır.

Yeşil kent; yalnızca yüksek gelir grubunun yaşayabildiği kent olmamalıdır.

Ekolojik refah; satın alınabilen bir lüks haline gelmemelidir.

ENERJİ DÖNÜŞÜMÜ DE ADİL OLMALI

Türkiye'nin temiz enerjiye geçmesi gerekir. Enerji verimliliği artırılmalıdır. Karbon yoğunluğu azaltılmalıdır. Ama bu dönüşüm yapılırken; işçinin, esnafın, dar gelirlinin, enerji yoğun sektörlerde çalışan insanların ne olacağı da düşünülmelidir.

Bir kömür bölgesinde; “Bu tesisi kapatıyoruz” demek çevresel açıdan doğru olabilir. Ama binlerce insanın geçimini göz ardı ederek yapılan dönüşüm sosyal açıdan sürdürülemez.  İşte bu nedenle dünyada giderek daha önemli hale gelen bir kavram vardır: Adil dönüşüm.

Eski sektör kapanırken yeni istihdam yaratılmalıdır. İşçi yeniden eğitilmelidir. Yeni yatırımlar o bölgeye yönlendirilmelidir. Ailelerin ekonomik geçişi desteklenmelidir.

Çünkü ekolojik dönüşümün bedelini; o dönüşüm kararını alma gücü olmayan çalışanlara ödetmek adalet değildir.

ÇİFTÇİYE “DAHA AZ SU KULLAN” DEMEK YETMEZ

Tarımda su tüketimini azaltmak zorundayız. Ama çiftçiye yalnızca; “Daha az su kullan” demek çözüm değildir.

Nasıl? Hangi teknolojiyle? Damla sulama yatırımını kim finanse edecek? Ürün deseni değişirse çiftçinin gelir kaybını kim karşılayacak? Kuraklığa dayanıklı üretime geçiş nasıl desteklenecek? Su fiyatı yükselirse küçük üretici ayakta kalabilecek mi?

Ekolojik adalet bu nedenle yalnızca yasak koymaz. Dönüşümün ekonomik maliyetini de planlar.

Çiftçiden değişmesini istiyorsanız; ona değişebilme imkanını da vermelisiniz. Sanayiciden temiz üretim istiyorsanız; teknolojik dönüşümün finansman mekanizmalarını oluşturmalısınız. Vatandaştan enerji tasarrufu istiyorsanız; enerji verimli konutlara erişmesini sağlamalısınız.

Adalet; herkesten aynı şeyi istemek değildir. Herkese aynı şeyi yapabilecek imkanı vermektir.

ANTALYA'DA EKOLOJİK ADALETİ KONUŞMADAN GELECEĞİ PLANLAYAMAYIZ

Antalya bu tartışmanın en somut yapılabileceği kentlerden biridir. Bir tarafta büyük bir turizm ekonomisi. Bir tarafta güçlü tarımsal üretim. Bir tarafta hızla büyüyen kentler. Bir tarafta su kaynakları üzerindeki baskı. Orman yangınları. Kıyı kullanım baskısı. Konut maliyetleri. Trafik. Kent sıcaklığı. Tarım alanlarındaki dönüşüm. Bütün bunların yanında milyonlarca insanın günlük yaşamı.

Antalya'da ekolojik adalet şu soruları sormayı gerektirir:

Kentin kıyılarından kim yararlanıyor?

Su kaynaklarını hangi sektör ne kadar kullanıyor?

Su stresi arttığında ilk kısıtlama kime geliyor?

Yeşil alan hangi mahallelerde yoğunlaşıyor?

Kent sıcaklığı hangi bölgelerde daha yüksek?

Toplu taşıma erişimi kimler için daha zor?

Taşkın riski en fazla hangi mahalleleri etkiliyor?

Orman yangınlarından hangi kırsal topluluklar ekonomik olarak daha fazla zarar görüyor?

Turizm büyürken yaratılan ekonomik değerden kent halkı ne kadar pay alıyor?

Ve belki en önemlisi: Antalya'nın doğal kaynaklarını kullananlarla, bu kaynakların korunmasının bedelini ödeyenler arasında adil bir denge var mı?

İşte bu sorular kentin gelecekteki planlamasının merkezinde olmalıdır.

ÇEVRESEL KARARLAR MASADA OTURANLARLA SINIRLI OLAMAZ

Ekolojik adaletin demokrasiyle doğrudan ilişkisi vardır. Bir çevresel karar alınırken; yatırımcı masadadır. İdare masadadır. Teknik uzman masadadır.

Peki o bölgede yaşayan vatandaş? Çiftçi? Balıkçı? Esnaf? Çocuk? Gelecek kuşak? Onların sesi ne kadar duyuluyor?

Katılım yalnızca toplantı yapmak değildir. Gerçek katılım; karardan etkilenen insanların karar üzerinde anlamlı bir etkisinin bulunmasıdır.

Bu nedenle çevresel kararların demokratik meşruiyeti; yalnızca mevzuata uygun alınmış olmalarından değil, adil, şeffaf ve bilimsel bir süreç sonucunda verilmiş olmalarından doğar.

EKONOMİK FAYDA ÖZEL, EKOLOJİK ZARAR KAMUSAL OLAMAZ

Ekolojik adaletsizliğin belki de en açık biçimi budur. Bir yatırımın ekonomik kazancı belirli bir şirkete veya gruba gidebilir. Ama çevresel maliyet; topluma bırakılabilir.

Su kirlenir, belediye temizler. Atık oluşur, toplum yönetir. Hava kirlenir, sağlık sistemi bedel öder. Ekosistem bozulur, devlet rehabilitasyon yapar.

Yani; kâr özelleşirken zarar kamulaşabilir.

Bu kabul edilebilir değildir.

Gerçek serbest piyasa; maliyetin de doğru kişiye yüklendiği piyasadır. Bir ekonomik faaliyet çevresel maliyet yaratıyorsa; o maliyet ürünün ve yatırımın hesabına girmelidir.

Aksi halde toplum; özel ekonomik kazancı çevresel zarar üzerinden sübvanse etmiş olur. Ekolojik adalet bunu reddeder.

Kazancı kim elde ediyorsa gerçek maliyetin sorumluluğunu da taşımak zorundadır.

ÇOCUKLAR EN AZ KİRLETEN AMA EN UZUN BEDEL ÖDEYECEK KUŞAKTIR

Bir çocuk; sanayi politikası belirlemedi. Enerji politikası belirlemedi. Kentleri betonlaştırmadı. Ormanları kesmedi. Suyu aşırı kullanmadı. Atmosferdeki karbon birikimini yaratmadı. Ama bugün doğan çocuk; bugünkü çevresel kararların sonuçlarını belki 2080'lerde bile yaşayacak.

Bu nedenle ekolojik adalet yalnızca; zengin ile yoksul, sanayici ile vatandaş, kent merkezi ile çeper arasındaki adalet değildir.

Aynı zamanda; nesiller arası adalettir.

Bugünün insanı ile yarının insanı arasındaki adalettir. Ve belki tarihin en büyük temsil sorunu da burada yatmaktadır:

Bedeli ödeyecek olanların önemli bölümü bugün karar masasında değildir.

EKOLOJİK ADALETİN YENİ KURALI

Bence geleceğin çevre politikası çok basit dört soruyu her yatırımın, her planın ve her kamu kararının önüne koymalıdır:

Ekonomik faydayı kim elde ediyor?

Çevresel yükü kim taşıyor?

Kararı kim veriyor?

Bedeli kim ödüyor?

Bu dört sorunun cevapları sürekli farklı toplumsal grupları işaret ediyorsa; orada bir adalet problemi vardır.

Çünkü adalet; yalnızca kaynakların dağıtımı değildir. Risklerin ve maliyetlerin dağıtımıdır.

HERKES AYNI FEDAKÂRLIĞI YAPMAMALI; HERKES ADİL PAYINI ÜSTLENMELİ

Çevre krizleri karşısında sıklıkla; “Hepimiz fedakârlık yapacağız.” denir. Doğru. Ama herkesin sorumluluğu aynı değildir. Çok tüketen ile az tüketenin sorumluluğu aynı olamaz. Çok kirleten ile az kirletenin aynı olamaz. Yüksek ekonomik güce sahip olanla temel ihtiyaçlarını karşılamaya çalışan vatandaşın aynı olamaz.

Ekolojik adalet eşitliği; herkese aynı yükü vermek olarak görmez.

Adalet; sorumluluğu, kapasitesi ve yarattığı etki oranında yük paylaşımıdır.

Daha çok kirleten daha fazla sorumluluk üstlenmelidir. Daha çok kaynak tüketen daha fazla bedel ödemelidir. Dönüşümün maliyetini karşılayabilecek olan daha fazla katkı sağlamalıdır. Temel ihtiyaçlarını karşılamaya çalışan vatandaş ise korunmalıdır.

ÇEVRE POLİTİKASININ MERKEZİNDE İNSAN OLMALI; AMA SADECE BUGÜNÜN İNSANI DEĞİL

Ekolojik adalet bize çok önemli bir şey hatırlatıyor. Çevre politikası yalnızca; ağaç, su, orman, deniz, hayvan politikası değildir. Aynı zamanda; insan politikasıdır.

Sağlık politikasıdır. Yoksulluk politikasıdır. Kent politikasıdır. Tarım politikasıdır. Çalışma politikasıdır. Enerji politikasıdır. Ve gelecek kuşak politikasıdır. Çünkü çevresel bozulmanın sonunda mutlaka bir insan hayatına dokunan sonuç vardır. Ama ekolojik adalet insanı doğanın karşısına da koymaz. Çünkü insanın refahını korumanın yolu; onu yaşatan ekosistemi korumaktan geçmektedir.

ADALET OLMADAN EKOLOJİK DÖNÜŞÜM OLMAZ

Türkiye'nin önünde büyük bir dönüşüm var. Enerjide. Sanayide. Tarımda. Turizmde. Kentleşmede. Suda. Atık yönetiminde. Bu dönüşüm yapılacak. Yapılmak zorunda. Ama toplum bu dönüşümün adil olduğuna inanmazsa; çevre politikaları toplumsal dirençle karşılaşacaktır.

Vatandaşa; “Daha az tüket.” derken büyük tüketicilerin aynı şekilde devam etmesine izin veremezsiniz.

Çiftçiye; “Suyu azalt.” derken havzadaki diğer büyük tüketimleri görmezden gelemezsiniz.

Vatandaşa çevre vergisi getirirken kirleten sektörün gerçek maliyetini topluma bırakamazsınız.

Dar gelirliye; “Enerji verimli eve geç.” deyip bunu yapabilecek finansmanı sağlamazsanız dönüşüm gerçekleşmez.

Ekolojik dönüşümün toplumsal meşruiyetinin şartı; adalettir.

ÇEVRE KRİZİNİN FATURASI KİME KESİLECEK?

İşte bütün tartışmanın sonunda geldiğimiz soru budur. İklim değişiyor. Su azalıyor. Kentler ısınıyor. Doğal kaynaklar üzerindeki baskı artıyor. Büyük bir ekonomik ve teknolojik dönüşüm gerekiyor. Bunun bir maliyeti olacak.

Peki faturayı kim ödeyecek? Sadece vatandaş mı? Çiftçi mi? Esnaf mı? Sanayici mi? Devlet mi? Tüketici mi? Cevap bunlardan yalnızca biri değildir.

Maliyet; sorumluluk, yararlanma ve ödeme kapasitesi oranında adil biçimde paylaşılmalıdır.

Ekolojik güvenlik bize neyi korumamız gerektiğini anlattı.

Ekolojik medeniyet nasıl yaşamamız gerektiğini...

Ekolojik devlet bu sistemi nasıl yöneteceğimizi...

Ekolojik anayasa gelecek nesillerin hakkını...

Doğal sermaye bütçesi neyi kaybettiğimizi...

Ekolojik kalkınma nasıl büyümemiz gerektiğini...

Ekolojik refah neden bütün bunları yaptığımızı...

Ekolojik adalet ise şimdi en zor soruyu soruyor:

BEDELİ KİM ÖDEYECEK?

Cevabımız açık olmalıdır: Bedeli, problemi yaratma gücü en az olanların sırtına yükleyemeyiz. Çünkü çevreyi korumak yalnızca doğayı korumak değildir. İnsanı da korumaktır.

Yoksulu da...Çiftçiyi de... İşçiyi de...Çocuğu da...Henüz doğmamış kuşağı da... Ve sonunda mesele gelip aynı temel ilkeye dayanır:

Doğanın kaynakları ortaksa, korunmasının sorumluluğu da ortak olmalıdır. Ama ortak sorumluluk; herkese aynı faturayı kesmek değildir.

Adalet, faturayı sorumluluğu oranında paylaştırabilmektir. Çünkü çevre krizinin kendisi kadar tehlikeli olan başka bir şey vardır:

Çevre krizini çözerken yeni bir adaletsizlik yaratmak. Gerçek ekolojik dönüşüm; yalnızca daha temiz bir ülke yaratmak değildir.

DAHA TEMİZ, DAHA DAYANIKLI VE DAHA ADİL BİR ÜLKE YARATABİLMEKTİR.