HALİL ERDEM / KONUK YAZAR

KEÇİNİN YASAKLANMASIYLA YÖRÜK YAŞAM BİÇİMİNİN BİTMESİ VE KÜLTÜREL UNSURLARA ETKİSİ

1980’li yıllardan sonra Yörüklerin yaşamını kökten değiştirecek talihsiz kararlarla göçerliğin bitmesi, bu toplumun ürettiği bütün kültürel yapılarda bir bir kırılmalar yaşanmasına neden olmuştur.

Dağlarda keçi yasaklanınca, sürüler düze indirilmiş, adeta imha edilmiştir. Dolayısıyla üretim biçiminden kaynaklanan tüm kültürel unsurlardaki süreklilik bitme noktasındadır. Yukarda sözünü ettiğim Yörük müzik kültürü ve diğer unsurlar artık bundan sonra bugüne kadar var edilenlerle kalacağa benzemektedir.

YÖRÜK MÜZİĞİNİ ARAŞTIRAN YABANCILAR

Teke yöresi çalgılarından ve müziğinden söz etmişken şöyle biraz gerilere gidip bu yöre müziklerine olan yerli ve özellikle yabancıların ilgilerinden söz etmek isterim. Osmanlı’nın son döneminden itibaren Anadolu’ya gelen Avrupalı gezginler ve müzik araştırmacıları, özellikle zeybek oyunları ve çalgı gelenekleri üzerine gözlemler yapıp bunu Avrupa’da yayımlamışlardır. Bu sayede Teke havalarının karakteri (avşar ağızları, teke zortlatması vb.) Avrupa akademik çevrelerinde tanınmaya başlamıştır. Teke yöresi ezgilerinin yurtdışında sistemli olarak tanınması etnomüzikoloji disiplininin yükseldiği dönemle örtüşür. 1936 yılında ülkemizde bir dizi derlemeler yapan Macar müzikolog Bela Bartok Teke yöresinde kapsamlı derleme yapmasa da Anadolu’nun güneyi ve batısındaki halk
müziğini inceleyerek, Teke ve Ege müzik karakterlerini Avrupa’ya tanıtan ilk büyük müzikologlardan birisi olmuştur. Yayımladığı makaleler ve modal yapı (ses dizisi) özelliklerinin Avrupa’da tanınmasına katkı sağlamıştır. Muzaffer Sarısözen ve ekibinin 1950-60’lardaki arşiv kayıtları UNESCO aracılığıyla bazı ülkelerin arşivlerine gönderilmiştir. Bu kayıtlar içinde Teke yöresi zeybekleri, gurbet havaları ve Teke tavırlı türküleri de yer almaktadır.

Sonuçta Teke yöresi ezgileri yurt dışında ilk kez Batılı araştırmacıların saha gözlemleriyle ve 1950-60 arasında yapılan derlemeler, bilimsel yayınlar ve arşivlerin paylaşılması sayesinde tanınmaya başlamıştır. Yani ilk tanınma konser vs. ile değil akademik-etnomüzikolojik çalışmalar üzerinden gerçekleşmiştir.

Arif Sağ, Erdal Erzincan ve Erol Parlak 5 Mayıs 1996 yılında Almanya’da Köln Filarmoni Orkestrası eşliğinde bir konser vermişlerdir. Anadolu müziğinin Batıda tanınması açısından önemli bir konserdir bu. Konserin ilk ezgisinin “Serenler Zeybeği” olması ve bu ezginin Teke yöresinden seçilmiş olması çok anlamlıdır. Bu tarz konserlerin birinci eserleri hep dinleyiciyi/seyirciyi etkilemek için özenle seçilir. Teke yöresi ezgilerinin kendi içinde barındırdığı doğal çok sesli yapısı nedeniyle Anadolu ezgilerinden örnek verilirken bilinçli olarak, Anadolu’yu temsilen seçilmiştir.

Bugüne kadar var edilen özellikle müzikteki ezgileri en az üreten kadar derinlemesine bir beceriyle günümüz ve gelecek insanına, hatta insanlığa sunmak gerekir. Yukarıda bu konudaki çabalardan ve evrelerden bahsettim. Tam bu kırılmaların yaşandığı, bir kültürün üstünden geçildiği bir dönemde bir şeylerin olduğunu görmek beni sevindirdi. Yaşam döngüsü öyle bir şey ki biliyorsunuz yakılan, kesilen bir ağacın kökünden yeni bir filiz çıktığını görürüz. İşte o filizlenmeyi sağlayan, yerelden evrensel çizgiye ulaşmasında çok büyük katkılar sağlayan bizden bir isim Ferhat Erdem ve Yörük müziğinin başarı öyküsünü kısaca anlatayım.

ARPANATOLİA İLE YÖRÜK ÇALGILARI TANITIMI

Ferhat Erdem Dirmil Müzik kültürü içinde kendi kendini yetiştirmiş bir ustadır. Etkilendiği çok sayıda usta olmuştur. Onun en önemli olanağı 1986 da TRT’ye girmesidir. İzin günlerinde yöresinde saha çalışmalarını otuz yıl boyunca yaptı, inceledi, kayıtlar aldı. Gördü ki Yörüklerin olmazsa olmazı olan keçinin dağlarda yasaklanmasıyla birlikte Yörük yaşam biçimine bağlı kültürel uzantıların da bittiğini, kilimden tut da manilerin, boğazların, türkülerin artık yapılamadığını gördü. Çok haklı kaygılara kapıldı. Tek derdi en azından yaşayan yerel sanatçılardan yöreye ait ezgilerin stüdyo kayıtlarını yapmaktı. Kısmen bunu TRT olanaklarıyla, bazen de kendi olanaklarıyla bu kayıtları aldığını biliyorum.

Yaptığı en önemli çalışmalardan biri de saha çalışmalarında aldığı notları, yaptığı araştırmaları, röportajları yüksek lisans tezini “Dirmil Yörük Müzik Kültürü” adı altında yayımladı. Ferhat Erdem, bu tez çalışmasını yürütürken araç ve yöntem konusundaki sınırlamalar nedeniyle yaptığı çalışmayı şöyle açıklıyor:

“Bu tezde kullanılan yöntem, etnografik yaklaşıma dayalı bir vaka çalışmasıdır. Vaka çalışmasında ise sözlü tarih ve katılımcı gözlem tekniği ile Yörük müziğinin toplumsal hafızadaki kronolojik parçaları birleştirilmiştir. Yerel müzik büyük ölçüde sosyal ve kültürel olarak kodlandığından Dirmil’in kültürü “içeriden” bakış açısı ile çözümlenmeye çalışılmıştır. Vaka çalışması bu kültürün analiz edilmesini sağlayacak en etkin araç olarak düşünülmüştür,” diyor.

Bu çalışmasında Yörüklerin göç hareketlerini, iskân politikalarına bağlı oluşturdukları yerleşim yerlerini; müzikte tarihsel dönem ve aşamalarını, Yörüklerin etnik tanımlamalarını, yaşam biçimlerini, üretim şekline göre yapılan kültürel etkinlikleri ritüelleriyle anlatmıştır.

İnsanoğlu henüz bir enstrümana sahip değilken kendi sesini parmağıyla kontrol ederek çıkardığı boğaz ezgilerini Asya’dan Dirmil’e kadar izini sürmüş. Dirmil’de bu boğaz icrasında bir guguk kuşunun ötüşünü, kızların oğlanların karşılıklı boğazla yaptıkları atışmaları curaya uyarlayan, Çörten köyünden Gök Şakir, Hüseyin Karakaya gibi uygulayıcı sanatçıların yanında bizzat boğaz geleneğini sürdüren Hasibe Can ile Ülkün Aydoğdu’nun kaydını yaptığı Maştalı Saadet Akıncı, Dudu Önal ve Şükriye Kaya’nın boğaz kayıtları üzerine inceleme yapmıştır.

Dirmil yerel müziği ve demografik değişimler arasındaki ilişkiyi 1950- 1980 dönemini günümüz açısından değerlendirmiş. Teke Yöresinin müzik, dans ve çalgı çeşitliliği bakımından göçebe yaşamını ve Orta Asya Türk topluluklarının izlerini kuvvetle taşıması bakımından birçok yöreye göre farklılıklar arz ettiğini yazmıştır.

Dirmil’de kullanılan çalgıların teknik özellikleri, ölçü standartları bakımından üreticisine, dönemine ve gereksinime göre standartları olduğunu göstermiştir. Dirmilli icracıların diğer bölgelere göre açık ara tavır farklılığının altını çizmiş, icracıları üç kuşak olarak değerlendirmeye almıştır. Yöredeki üretim ilişkilerinin değişmesiyle sanatın icradaki olumsuz değişmeleri ve son dönemde icracı azlığından söz etmiştir.

F. Erdem: “Yörük kültürünün canlı tanıkları olan yaşlı ve tecrübeli Dirmillilerin belleklerindeki geri döndürülmesi mümkün olmayan kıymetli veriler kaybolmadan bu alanda araştırma yapacak kurum veya kişilerce bir an önce kayda geçirilmelidir,” diyerek önemli bir çağrıda bulunuyor.

Ferhat Erdem Musa Eroğlu, Sümer Ezgü gibi çok sayıda popüler sanatçıyla çalışmış, ama popülizme düşmeden sanatçı sorumluluğunda adım adım ilerlemiştir. Temsil ettiği özellikle Yörük müzik kültürüne karşı sorumluluğunu yerine getirmeye çalışmış ve halen çalışmaktadır. Daha önce TRT saz gruplarında bile görülmeyen Yörük çalgısı sipsiyi, curayı TRT müzik programlarından sonra CSO gibi senfonilerle buluşturmuştur. Yöre ezgileriyle sipsiyi, curayı senfonide soloya çekmiş ve en son olarak da opera müziğinde sipsi ve curayı kullanmıştır.

Bu sazlar açısından ve Ferhat Erdem’in sanat haritası bakımından en önemli gelişme ise “Güneşin Bahçesinde Hattuşa’dan Hollanda’ya” adlı proje içindeyken oldu. Bu proje: Oğuz Elbaş’ın araştırmalarının esas alındığı ve yine Elbaş’ın yazdığı “Güneşin Bahçesinde Hattuşa’dan Hollanda’ya” adlı proje içinde Ferhat Erdem’in yöre çalgılarıyla yer aldığı Başkent Üniversitesi Senfoni Orkestrası tarafından tarihi teatral senfonik bir konser ilk defa Antep’te gerçekleştirilmiştir. Bu konseri ilginç yapan Hitit dönemi çalgılarının arkeoloji kalıntıları üzerinde üniversitelerde çalışılarak günümüz teknolojisiyle güncellenip bu konserde kullanılmış olması projenin önemli unsurlarından biridir. Hitit uygarlığının toprakları üstünde bugün yaşayan halkın türküleri, şarkılarının bu konserde seslendirilmesi esas alınmıştır. Bu konseri izleyen müzik eleştirmenleri “Bu senfoniden üç sanatçı ve kullandıkları enstrümanlarla konserlere devam etmesi gerektiğini söyleyince, Ferhat Erdem, Çağatay Akyol ve Suat Kuş gibi isimler “Arpanatolia”yı oluşturarak ve yollarına devam ettiler. Ferhat, bu grupta başta cura, sipsi, kaval gibi çalgıları kullanılmış, konserlerde ezgilerin, türkülerin icrasından önce kısa açıklamalar, kısa öyküler anlatarak konserlerin sunumu daha dikkat çekici hale getirilmiştir.

Bu grubun yaptığı güzel işlerden biri de Arpanatolia Gözüyle Kapadokya belgeselinin müziği olmuştur: TRT Kültür kanallarında da yayınlanan Arpanatolia Gözüyle Kapadokya belgeselinde zaten eşsiz görüntüleriyle insanı büyüleyen Kapadokya, Arpanatolia’nın müziği ile müthiş görsel bir şölene dönüşmüştür. Çimenlerin üstünde Ferhat Erdem üçtelli bağlamayı soloya çekerek Âşık Veysel’in “Çiğdem Der ki Ben Alayım” ezgisiyle ben Anadolu’yum derken, kıyısında oturdukları ırmağın içine Çağatay Akyol’un arpından adeta su damlaları dökülmektedir. Tarihi mekânlarda ney tarihi mistik çağrışımları yüreklere serpmektedir. TRT’nin kuşbakışı keyif verici çekimlerinde temaya uyan dörtnala giden atın nal sesleriyle Suat Kuş’un ritim eşleşmesi keyfi doruğa çıkaran birlikteliklerden sadece
biridir.

Bu belgeselde zaman yüzlerce yılı aşıp aynı çalgılarla aynı mekânlarda günümüz modern insanına sunum yaparken postmodern bir ruha dönüşmektedir. Bu görsel ve müzik şöleninden sonra Ahmet Arif’in “Havva ana dünkü çocuk ben Anadolu’yum” dizesini hatırlamamak ne mümkün.

FERHAT ERDEM İLE RÖPORTAJ

Arpanatolia Grubunun solisti Ferhat Erdem’e çalışmalarla ilgili son süreçte ne tür gelişmeler olduğunu kendisine sordum:
Halil Erdem: Sevgili Ferhat, Arpanatolia Müzik Grubunun Anadolu ezgilerini uluslararası alandaki tanıtımlarından, çabalarından söz eder misin?
Ferhat Erdem: Arpanatolia farklı ülkelerin farklı kentlerinde konserler verdi. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı nedeniyle 2025‘te Belçika’nın başkenti Brüksel’de verdiğimiz konser kültür diplomatları olarak bizim için diğer konserlerden ayrılır. Biliyorsunuz Brüksel hem NATO’nun hem de Avrupa Birliği’nin başkentliğini yapmakta. Bunun dışında tüm ülkelerin büyükelçiliklerinin bulunduğu bir kent. Tarihi bir salonda gerçekleşen konsere halk davet edilmeyip sadece büyükelçilerin davetli olduğu bir konserdi. Konser sonrası Arpanatolia’nın tüm konserlerinde giydiğimiz 3700 yıl önce Hititli müzisyenlerin giydiği kıyafetlerle Türk Büyükelçili’ğin verdiği kokteyle katıldık. Birçok diplomat bizimle yapılan müzik ve kullanılan çalgılar üzerine sorular sordular. Farklı ülke diplomatlarına Anadolu müziğinin en dikkat çekici ezgilerini yine Anadolu müzik kültüründe yüzlerce, hatta binlerce yıldır kullanılan çalgılar olan arp, sipsi, üçtelli bağlama, kaval, ney ve zambır gibi çalgılarla sunduk. Konserden sonra Arpanatolia’ya “Kültür Diplomatları Payesi” verildi.
H.E: Arpanatolia’nın repertuarında Karacaoğlan, Yunus Emre deyişlerinden esintiler, Âşık Veysel’in Çiğdem havaları, Yörük ezgileri, buram buram Anadolu kokan nağmelerini bütün ülkeye konserlerle sunduktan sonra, zaten ara ara gittiğiniz yurtdışı konserleri hız kazandı. Yurtdışındaki Anadolu ezgileri özellikle Yörük ezgilerine, çalgılarına ilgi nasıldı?
F. E: Arpanatolia’nın repertuarında bulunan yerel müziğin evrensel boyuta taşınarak bu ve benzeri konserlerde seyirci/dinleyici karşısına çıkması Anadolu müziğinin zenginliği hakkında fikir vermesi açısından önemliydi. Biz dünyanın kültürümüzü bildiğini, tanıdığını sanabiliriz. Ancak durum hiç de böyle değil. Onun için toplumların zenginliklerinden birisi olan kültür ile tanıtılması çok etkili bir yöntemdir. Etkili bir konser belleklerde yer edecek, yıllar sonra bile hatırlanacaktır. Arpanatolia’nın 2012 yılındaki ilk konserinden itibaren hep Yörük çalgıları sipsi ve üçtelli bağlama yer almıştır. Üçtelli bağlama tüm konserlerin ilk ezgisi olan boğaz havasıyla seyirciyi selamlamaktadır. Boğaz havasından sonra Çörtenli üçtelli bağlama üstadı, boğaz havalarının virtüöz ismi Hüseyin Karakaya’nın eşsiz yorumuyla Âşık Veysel’in Çiğdem havası çalınmaktadır. Tabi bu bağlama yorumunu arp kusursuz bir şekilde icra etmektedir. Arpanatolia olmasaydı Yörük çalgıları dünyaya açılamazdı. Arpın müziği göğe çıkaran zengin yapısı Yörük çalgılarının kendilerini daha iyi, daha anlaşılır bir anlayışla ifade etmelerini sağladı. Batıda arp çalan bin tane sanatçı var. Ama arp’ı batıya böyle Yörük sazlarıyla taşıyınca batı başka gözle bakıyor. Yörük çalgıları farklı kültürdeki insanlara sadece yurtdışındaki konserlerle seslenmedi. Yurt içindeki birçok konserde yabancılar da yer aldı. Örneğin Nemrut dağı zirvesindeki konserimizde engelli bireyler için hem Türk hem de yabancılara müzik ziyafeti sunuldu. Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası Rusya turnesinde Arpanatolia’yı solist olarak tercih etmesi iki nedenden dolayı önemlidir. Birincisi ülke dışında kendi kültürüne dair ezgilerin icrası prestijli bir konser olur; ikincisi bu çapta bir konser repertuarının Arpanatolia’dan seçilmiş olmasıdır. Dünyanın köklü orkestralarından olan CSO 200. kuruluş yılında dünyanın en prestijli salonlarından olan Bolşoy Tiyatro Salonu’nda Arpanatolia’ya eşlik etmiş olması hem grup hem de yerel ezgiler açısından büyük bir onurdur. Böylece Anadolu yerel müziği evrensel müziğin beşiği ülkelerde ora insanının beğenisine sunulmuş oldu.
H.E: Sipsi gibi ayrıksı bir çalgı ve curanın izleyicisi bakımından çok elit ve sınırlı topluluklara hitap eden opera müziğinde kullanılması nasıl oldu?
F.E: Operada sipsi mi olurmuş diye düşünenler olabilir. Yaşar Kemal’in Binboğalar Efsanesi romanından etkilenerek “Binboğalar Operası”nı yazan Etnomüzikolog Michael Ellison’un bu eseri İstanbul Üniversitesi ve Bristol Üniversitesi’nin ortak projesi olarak Kadıköy’de bulunan Süreyya Operası’nda Hezarfen Ensemble Orkestrası eşliğinde seslendirildi. Orkestra bu gösteri için uzun provalar yaptı. Orkestrada yerel çalgı olarak sipsi, kaval ve bağlama kullanıldı. Elbette en dikkat çeken çalgı sipsi oldu. Batı orkestralarından sonra ilk kez bir operada dinleyici/seyirci sipsiyi dinledi. Gösteri sonrası Yaşar Kemal’in eşi Ayşe Semiha Baban, sipsinin Yörükleri konu alan bu operaya çok yakıştığını ve çok beğendiğini ifade etti.
H.E: Peki son olarak Yörük ezgilerinin geleceği konusunda neler söylersiniz?
F.E: Ustaların ulaştığı icra seviyelerini yakalamak pek mümkün görünmüyor. Ancak onlara yakın bir performans yakalansa bile artık üretim mümkün değil. Yörük ezgilerinin geleceği iyi icracıların yetişmesine ve bu icracıların söz konusu kültürün derinliklerini kavrama, projelendirme ve sunma becerilerine bağlı. Ancak bu şekilde toplumda bir karşılık bulma ihtimali olabilir.
H.E. Verdiğin bilgiler için çok teşekkür ederim sevgili Ferhat, Arpatolia’nın yolu açık olsun.
F. E: Ben de teşekkür ediyorum Halil.