MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

Bu makalede Mehmet Emin Yurdakul, Ahmet Arif, Yavuz Bülent Bakiler ve Mehmet Arif’in Anadolu şiirleri esas alınmıştır. Bu şiirlerdeki temsil ve gerçeklik duygusu esas alınarak şiire bakılacaktır.

Anadolu, Türk şiirinde yalnız bir coğrafya adı değildir. Bazen ana, bazen vatan, bazen yoksul halk, bazen de tarihî direnişin adı olmuştur. Ancak her Anadolu şiiri aynı derecede sahici değildir. Kimi şair Anadolu’yu uzaktan, fikir olarak; kimi şair ise onun açlığını, susuzluğunu, mahcubiyetini, öfkesini ve tarihî gururunu içeriden duyarak yazmıştır.

Türk edebiyatında Anadolu’yu şiirin merkezine taşıyan ilk önemli isimlerden biri Mehmet Emin Yurdakul’dur. Onun millî edebiyatımızdaki öncü yeri inkâr edilemez. Halk diliyle, heceyle, millî duyuşla yazdığı şiirler, Türkçülük fikrinin edebiyattaki ilk güçlü sesleri arasında yer alır. Fakat Mehmet Emin’in “Anadolu” şiirine yakından bakıldığında, şiirin içinde bir gerçeklik problemi de görülür.

Şair şiire şu manzara ile girer:

“Yürüyordum: Ağlıyordu ırmaklar,
Yürüyordum: Sararmıştı başaklar”

Bu dizelerde Anadolu, tabiatın hüzünlü bir dekoru olarak karşımıza çıkar. Irmaklar ağlar, başaklar sararmış, tarlalar ekilidir. Fakat şiirin devamındaki sefalet ve açlık tablosu ile bu bereketli tabiat arasında yeterince derinleştirilmiş bir sosyal ilişki kurulmaz. Açız evlad  ot yiyoruz diyen bir yoksul kadının çığlığı bu tabloyu bozar, çirkinleştirir. Elbette suların aktığı, başakların sarardığı, tarlaların ekildiği coğrafyalarda da açlık olması lazım. Şair gördüğü değil duyduğu Anadolu’yu anlatmıştır. Savaşlar, ağır vergiler, mülkiyet düzeni, ulaşım yokluğu, devlet ihmali ve sosyal adaletsizlik bereketli topraklarda da yoksulluk doğurabilir. Ancak Mehmet Emin’in şiirinde bu çelişki, gözleme dayalı bir sosyal çözümleme hâline gelmez. Anadolu, yaşayan insanlarıyla değil, daha çok merhamet uyandıran temsilî bir sahne olarak görünür. Bakış ideolojiktir.

Bu noktada şiirdeki yapaylık meselesi ortaya çıkar. Mehmet Emin, Anadolu için konuşur; fakat Anadolu’nun içinden konuşmaz. Şairin Anadolu’su köy sofrasıyla, hasta yatağıyla, susuz tarlasıyla, yoksul çocuğuyla, yaşlı anasıyla somutlaşmaz. Daha çok millî vicdanı uyandırmak için kurulmuş bir hitabet alanıdır. Mehmet Kaplan’ın şiir tahlili anlayışıyla bakıldığında burada muhteva ile gözlem arasındaki mesafe dikkat çeker. Fikir güçlüdür; fakat şiirin duygu ve gözlem zemini yer yer zayıf kalır.

Ahmet Arif’in “Anadolu” şiirinde ise bambaşka bir gerçeklik düzeyi vardır. Ahmet Arif, Anadolu’yu dışarıdan seyretmez; onunla özdeşleşir. Şiirin hafızalara kazınan sesi şudur:

“Anadolu’yum ben,
Tanıyor musun?”

Bu soru, sıradan bir tanıtma cümlesi değildir. Anadolu’nun kendi ağzından söylenmiş bir hesap sorma cümlesidir. Şair, Anadolu’yu yalnız bir coğrafya değil, insanlık tarihi kadar eski bir varlık olarak konuşturur. Fakat bu kadimlik, kuru bir tarih bilgisi hâlinde kalmaz. Hemen ardından gelen yoksulluk ve mahcubiyet duygusu, şiiri derinleştirir:

“Utanırım,
Utanırım fukaralıktan…”

Burada Anadolu, yoksulluğunu teşhir eden değil, ondan utanan bir varlıktır. Ahmet Arif’in büyüklüğü de buradadır. O, Anadolu’nun fakirliğini dışarıdan anlatmaz; Anadolu’nun içindeki mahcubiyeti, kırgınlığı ve öfkeyi dile getirir. Onun şiirindeki gerçekçilik, kuru bir sosyal rapor gerçekçiliği değildir. İnsanın yüzüne, utancına, çıplaklığına ve yalnızlığına dokunan şiirsel bir gerçekçiliktir.

Yavuz Bülent Bakiler’in “Anadolu” şiiri, bu gerçekçi tavrı daha halkî, daha somut ve daha gündelik bir düzleme taşır. Şair, Anadolu’yu doğrudan konuşturur:

“Yıllar yılı susuz kaldım,
Yıllar yılı aç…”

Bu dizelerde Anadolu’nun çilesi soyut değildir. Açlık ve susuzluk, büyük lafların arkasına gizlenmez. Şair, halk hayatının en çıplak gerçeklerine iner. Sofrada bulunan yiyecekler bile bu gerçekçiliğin parçasıdır:

“Ya soğan ekmek olur,
Yahut bulamaç.”

Bu mısralar, Anadolu’nun yoksulluğunu kuru bir edebî motif olmaktan çıkarır. Okuyucu artık genel bir “vatan” kavramıyla değil, sofrasında soğan ekmek ve bulamaç bulunan bir halk gerçeğiyle karşı karşıyadır. Bakiler’in Anadolu’sunda hasta vardır, doktor yoktur; toprak vardır, refah yoktur; ırmak vardır, bereket halka ulaşmamıştır.

Bakiler’in şiirinde asıl dikkat çekici nokta, bereket ile yoksulluk arasındaki çelişkinin sezdirilmesidir. Anadolu’nun gür ırmakları vardır; fakat bu sular halkın kaderini değiştirmemiştir. Toprak vardır; fakat toprağın bereketi insanın sofrasına ulaşmamıştır. Burada yoksulluk tabiatın cimriliğinden değil, düzenin aksaklığından doğar. Bu bakımdan Bakiler’in Anadolu’su, Mehmet Emin’in temsilî Anadolu’suna göre çok daha sahici bir sosyal zemine oturur.

Üçüncü halka olarak Mehmed Arif’in “Ben Anadolu’yum” şiiri, Anadolu temasına Balkanlardan gelen genç bir ses olarak katılır. Mehmed Arif’in şiirinde Anadolu, Ahmet Arif’teki gibi yoksulluğun utancı, Bakiler’deki gibi köy sofrasının açlığı değildir. Onun Anadolu’su, tarihî devamlılığın ve millî direnişin adıdır:

“Ben, Malazgirt’te Alparslan’ın kılıcı,
Söğüt’te Osman Gazi’nin rüyasıyım.”

Bu dizelerde Anadolu, bir tarih zinciri hâlinde kurulur. Malazgirt, Söğüt, İstanbul’un fethi, Çanakkale ve Millî Mücadele aynı hafızanın halkalarıdır. Şair, Anadolu’yu yalnız toprak olarak değil, Türk milletinin varoluş sahnesi olarak görür. Bu yüzden şiirdeki gerçekçilik, sosyal gerçekçilikten çok tarihî ve kimliksel gerçekçiliktir.

Mehmed Arif’in Balkanlardan gelen bir genç şair olması, bu şiire ayrı bir anlam kazandırır. Onun Anadolu’su yalnız Türkiye’de yaşayanların Anadolu’su değildir. Rumeli’de Türkçe düşünen, Türkçe yazan, tarihî hafızasını Anadolu ile birlikte kuran bir şairin Anadolu’sudur. Bu sebeple onun “Ben Anadolu’yum” deyişi, bir coğrafya tanımı değil, bir aidiyet ilanıdır.

Şiirin devamında Anadolu, Çanakkale ve Millî Mücadele hafızasıyla birleşir:

“Çanakkale’de Seyit Onbaşı’yım.”

Bu dizeyle Anadolu, yalnız eski zaferlerin değil, modern Türk milletinin varlık mücadelesinin de adı olur. Ardından Mustafa Kemal’in “Ya istiklal ya ölüm!” iradesine yapılan gönderme, şiirin tarihî çizgisini Cumhuriyet’in kuruluş ruhuna bağlar. Böylece Mehmed Arif’te Anadolu, Malazgirt’ten Cumhuriyet’e kadar uzanan bir millî devamlılık fikri kazanır.

Yine de Mehmed Arif’in şiirinde dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır. Tarihî semboller güçlüdür; fakat çok art arda sıralandığında şiir zaman zaman nutuk havasına yaklaşabilir. Alparslan, Osman Gazi, Ulubatlı Hasan, Seyit Onbaşı ve Mustafa Kemal gibi figürler zaten büyük tarihî ağırlığa sahip isimlerdir. Şair bu isimleri yalnız anmakla kalmayıp onların etrafında daha kişisel ve özgün imgeler kurabildiği ölçüde şiir daha da derinleşecektir. Buna rağmen şiirin samimiyetini sağlayan temel unsur, Balkanlardan Anadolu’ya yönelen vefa ve bağlılık duygusudur.

Böylece dört şairin Anadolu’ya bakışı arasında belirgin bir ayrım ortaya çıkar. Mehmet Emin Yurdakul’da Anadolu, millî vicdanı uyandırmak için kurulmuş temsilî bir sahnedir. Ahmet Arif’te Anadolu, insanlık tarihi kadar eski, fakat fukaralığından utanan yaralı bir ana varlıktır. Yavuz Bülent Bakiler’de Anadolu, açlığı, susuzluğu, ihmal edilmişliği ve halk hayatının somut gerçekleriyle konuşan bir memlekettir. Mehmed Arif’te ise Anadolu, Balkanlardan bakıldığında tarihî direnişin, millî kimliğin ve Türkiye sevgisinin adı olur.

Anadolu şiirinde asıl değer, Anadolu adını kullanmakta değil; Anadolu’yu hangi gerçeklik düzeyinde duyabildiğimizdedir. Anadolu’yu görmeden, yaşamadan, onun insanını, sofrasını, suyunu, korkusunu, gururunu, utancını ve tarihî hafızasını içselleştirmeden yazılan şiir, kolayca yapay bir hitabete dönüşebilir. Buna karşılık Ahmet Arif, Yavuz Bülent Bakiler ve Mehmed Arif’te Anadolu, farklı cepheleriyle de olsa daha sahici bir varlık kazanır: biri onun yoksulluğunu ve mahcubiyetini, biri halk hayatındaki ihmal edilmişliğini, biri de tarihî ve millî hafızadaki direncini dile getirir.

Anadolu şiiri, bu üç damarın birleştiği yerde tamamlanır: kadim ana, yoksul halk ve tarihî vatan.

Kaynakça

Ahmet Arif, “Anadolu”, Hasretinden Prangalar Eskittim.

Bakiler, Yavuz Bülent, “Anadolu”,

Mehmed Arif, “Ben Anadolu’yum”.

Yurdakul, Mehmet Emin, “Anadolu”, Mehmet Emin Yurdakul’un Bütün Şiirleri.