GÖZDE SARI / KONUK YAZAR

Son dönemde sanatın toplumsal ve ruhsal yaralara şifa arayan o sessiz dönüşümüne, insanı özüne döndürmeye çalışan çabalarına yakından tanıklık etmek, beni sanatçının o kadim ve ağır sorumluluğu üzerine yeniden düşünmeye itti. Büyük bir gürültü çağında yaşıyoruz. Bilgi bombardımanının, hızın ve dijital kakofoninin ortasında, insan ruhunun ve toplumsal yapının derinliklerindeki çatlakları fark etmek giderek zorlaşıyor. Herkesin en yüksek sesle kendi doğrusunu haykırdığı bu düzende, kulak kabartılması gereken fısıltıları kim toplayacak? Tam da bu noktada, sanatçıyı sadece göze ve kulağa hitap eden bir biçim yaratıcısı olarak görme sığlığından sıyrılmamız gerekiyor. Sanatçı, estetik bir nesne üreticisi olmanın çok ötesinde; toplumsal ve ruhsal durumumuzun hayati bir yorumcusudur. O, günlük hayatın kaosunu estetik bir tutarlılıkla kucaklayan, insanlığın duygusal frekanslarını dinleyen ve unuttuğumuz bağları yeniden kuran bir varoluş köprüsüdür. Peki, sanatçıya atfettiğimiz bu ağır rol, varoluş felsefesinin o ödün vermeyen ışığında ne anlama geliyor?

Albert Camus, insan varoluşunun temel trajedisini "absürd" yani uyumsuzluk kavramıyla açıklar. Evren sessizdir, rasyonel bir mantıktan yoksundur; buna karşın insan, çılgınca bir anlam arayışı içindedir. İşte bu sessizlik ile anlam arayışı arasındaki uçurum absürddür. Camus’nün meşhur mitolojik kahramanı Sisifos, sonsuza dek bir kayayı dağın tepesine yuvarlamaya mahkûmdur; kaya her seferinde aşağı düşer ve süreç yeniden başlar. Bugünün sanatçısı da bir nevi modern Sisifos’tur. Ekolojik krizlerin kapıya dayandığı, kitlesel göçlerin vicdanları zorladığı ve dijital yabancılaşmanın insanı kendinden kopardığı bir dünyada anlam üretmeye çalışmak, ilk bakışta o kayayı beyhude yere yukarı taşımaya benzer. Ancak absürd sanatçı, dünyanın bu sınırlarını ve anlamsızlığını kabul etse de ona asla teslim olmaz. Onun yaratımı, düzene karşı bir isyan biçimidir. Sanatçı, büyük ideolojik sloganlar atmak ya da mükemmel, bitmiş dünyalar vadetmek yerine; hayatın "minör tonlarına", yani o alçak frekanslı melankoli ile umut arasındaki gizli fısıltılara odaklanır. Yaralı toprağa, günlük yaşamın görünmez emeğine ve ruhsal çalkantılara kulak verir. Kayanın düşeceğini bile bile onu yukarı taşımak, insani onuru korumanın tek yoludur. Sanatçının yaratıcı direnişi, bizi umutsuzluğun karanlığından çıkarıp anlamın o kırılgan ama asil ışığına taşır.

Madalyonun diğer yüzünü çevirdiğimizde ise karşımıza Jean-Paul Sartre çıkar. Sartre’ın o sarsıcı mottosu nettir; "Varoluş özden önce gelir." İnsan, önceden belirlenmiş bir senaryoyla, ilahi ya da toplumsal bir kalıpla dünyaya gelmez. Ne olacağına, eylemleri ve seçimleriyle kendisi karar verir. Bu radikal özgürlük, insanı kendi kaderinin tek sorumlusu yapar ki bu aynı zamanda ezici, kaygı verici bir yüktür. Birçoğumuz bu ağır sorumluluktan kaçmak için "kötü niyet" tuzağına düşer, kendimizi birer nesne gibi nesnelleştirerek "şartlar böyle gerektiriyordu" bahanesine sığınırız. Sanatçı ise bu kötü niyet tuzağına düşmeyi en baştan reddeden kişidir. Özgürlüğünü sonuna kadar kabul eder ve Sartre’ın "bağlanma" düşüncesinde olduğu gibi, dünyayı yorumlarken tarafsız kalamayacağını bilir. Sanatçının fırçası, kalemi ya da sesi, sadece kişisel bir dışavurum değildir; o, toplumun kanayan yaralarını görünür kılarken aslında dünya adına bir seçim yapmaktadır. Gökle yer arasındaki o kadim salınımda, yani manevi olanla maddi olanın, hafızayla şimdinin arasında duran sanatçı, yerel bir acıdan evrensel bir çığlık devşirir. Toplumun ruhsal anatomisini masaya yatırırken, izleyiciyi de konfor alanından çıkarır ve onu kendi özgürlüğüyle yüzleşmeye zorlar.

Tarihsel olarak Camus ve Sartre arasında derin fikri ayrılıklar, absürd ile devrimci angajman arasında ciddi çatışmalar vardı. Ancak her ikisinin de birleştiği ortak bir zemin; sanatçıyı pasif bir gözlemci olmaktan çıkarmaktır. Bugünün dünyasında sanatçı, tam da bu iki düşünürün sentezini gövdesinde taşıyan bir figürdür. O, ruhun derin frekanslarını dinlerken ve insan olmanın absürd yalnızlığını fısıldarken Camus’ye yaklaştırır kendini; aynı zamanda toplumsal adaletsizlikler, yıkımlar ve yabancılaşma karşısında sessiz kalmayıp eyleme geçtiğinde ise Sartre’ın izinden gider. O ne fildişi kulesine çekilip bir "kaçış" sanatı üretir ne de bir ideolojinin borazanlığını yaparak ucuz bir propagandaya alet olur. O, evrensel yaraları yerel hafızayla harmanlayan, gökle yeri aynı anda tutmaya çalışan bir denge ustasıdır.

Bu rol şüphesiz çok ağırdır. Başarısız olduğunda, popülizmin ya da sanat piyasasının "kötü niyetli" bir nesnesi haline gelme riski taşır. Başarılı olduğunda ise toplumlar için yeni ihtimallerin, iyileşmenin ve kolektif bilincin katalizörü olur. Büyük gürültü çağında mi̇nör tonlarla konuşmak, hem estetik hem de etik bir duruş formudur. Bu varoluşsal sahneye tanıklık eden izleyiciler için de durum pek farklı sayılmaz. Bir sanat eseriyle karşı karşıya geldiğimizde sadece uzaktan izleyen güvenli bir seyirci olmakla kalmayıp, o eserin önümüze serdiği dünyada kendi özgürlüğümüzü ve insanlığa karşı sorumluluğumuzu ruhumuzun derinliklerinde hissetmek, bizi kendi varoluşumuzla yüzleştiren en gerçekçi adımdır.