NİZAMETTİN ŞEN / KONUK YAZAR

Merhum Alman arkeolog Klaus Schmidt, Göbeklitepe’nin önemini kavradığında bunun yalnızca bir arkeolojik keşif olmadığını anlamıştı. Dünyanın en etkili dergilerinden   Der Spiegel ilk haberi yapan oldu. Özellikle 2006 yılında yayımladığı “Die Suche nach dem Garten Eden” (Cennet Bahçesi’nin Peşinde) dosyasıyla Göbeklitepe’yi İncil’deki Cennet Bahçesi tartışmalarıyla ilişkilendirerek milyonlara ulaştırdı.

Bilimsel olarak tartışılabilir bir ifadeydi. Ama iletişim açısından kusursuzdu. Çünkü insanlığın ortak hafızasına sesleniyordu. İnsanları yalnızca bir kazı alanına değil, kendi kökenlerini sorgulamaya davet ediyordu.

Aradan yıllar geçti.

Bugün Kültür ve Turizm Bakanlığı Berlin’de Göbeklitepe’yi, Roma’da Troya’yı tanıtıyor. Karahantepe, Sayburç ve Beştepeler gibi insanlık tarihini yeniden yazdırabilecek keşifler ortaya çıkıyor. Buna rağmen dünya kamuoyunda beklenen büyük heyecan oluşmuyor.

Peki neden?

Sorun yalnızca tanıtım bütçesi değildir.

Türkiye çoğu zaman eserlerini tanıtıyor ama onların anlattığı büyük hikâyeyi dünyaya pazarlayamıyor. Oysa insanlar taş görmek için değil, anlam aramak için seyahat ediyor.

Mısır piramitleri yalnızca mezar değildir; ölümsüzlüğün sembolüdür.

Stonehenge yalnızca taşlardan oluşmaz; bilinmeyenin ve gizemin simgesidir.

Pompei yalnızca bir antik kent değildir; zamanı durmuş bir medeniyettir.

Göbeklitepe ise insanlığın ilk büyük inanç merkezlerinden biri olabilecek eşsiz bir mirastır. Karahantepe ve çevresindeki keşifler bu anlatıyı daha da büyütmektedir. Dünyanın ilk ritüelleri, ilk toplumsal örgütlenmeleri ve yerleşik yaşama geçiş süreci yeniden yorumlanmaktadır.

Bu yalnızca Türkiye’nin değil, bütün insanlığın hikâyesidir.

Bu nedenle kazılar mümkün olduğunca uluslararası bilimsel iş birlikleriyle yürütülmeli; dünyanın önde gelen arkeoloji enstitüleri, üniversiteleri ve araştırma merkezleri sürecin doğal paydaşı hâline getirilmelidir. Türkiye’de düzenlenecek geniş katılımlı uluslararası arkeoloji kongreleri, yeni bulguları dünya basınına taşıyan önemli platformlar olabilir.

Ancak günümüz dünyasında bilimsel makaleler tek başına yeterli değildir.

Sinema, belgeseller, romanlar, dijital platformlar, bilgisayar oyunları ve sosyal medya; kültürel mirasın küresel hafızaya yerleşmesinde en az akademik yayınlar kadar etkilidir. Bir keşif ancak güçlü bir anlatıya dönüştüğünde milyonları peşinden sürükleyebilir.

Diğer taraftan ülke imajı da önemlidir.

Bir ülkenin sürekli siyasal gerilimler, hukuk tartışmaları ve demokratik standartlar üzerinden gündeme gelmesi, kültürel başarılarının görünürlüğünü azaltabilir. Uluslararası medya çoğu zaman arkeolojik keşiflerden çok siyasi gelişmelere odaklanır.

Ancak bütün suçu buna yüklemek de kolaycılık olur.

Çünkü İtalya siyasi krizler yaşarken de Roma’yı satabiliyor.

Yunanistan ekonomik sıkıntılar içindeyken de Akropolis’i milyonlara ulaştırabiliyor.

Mısır uzun yıllar güvenlik sorunları yaşamasına rağmen piramitlerin küresel cazibesini koruyabiliyor.

Demek ki güçlü kültürel markalar, siyasi dalgalanmaların üzerinde kalabilen uzun ömürlü değerler üretebiliyor.

Türkiye artık tek tek kazıları tanıtmak yerine “Medeniyetin Doğduğu Coğrafya” fikrini küresel bir marka hâline getirmelidir.

Göbeklitepe, Karahantepe, Sayburç, Çayönü, Nevali Çori ve diğer Neolitik merkezler tek tek destinasyonlar değil, insanlık tarihinin ilk bölümünü oluşturan ortak bir destanın parçaları olarak sunulmalıdır.

Belki de dünyanın duyması gereken mesaj şudur:

“İnsanlık tarihini okumak istiyorsanız rotanızı Türkiye’ye çevirin.”

Çünkü mesele birkaç taşın sergilenmesi değildir.

Mesele, insanlığın ilk sayfasının yazıldığı toprakların yeniden keşfedilmesidir.

Ve bu hikâye doğru anlatılabilirse Türkiye yalnızca deniz, kum ve güneş ülkesi olarak değil; insanlığın hafızasına açılan en büyük açık hava müzesi olarak dünya turizminde bambaşka bir konuma yükselebilir.

Göbeklitepe ve Karahantepe’nin dünyada oluşturacağı etki, yalnızca Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın tanıtım faaliyetlerine bırakılamayacak kadar büyüktür.

Bu keşifler; üniversitelerden sinema sektörüne, yayıncılıktan dijital platformlara, yerel yönetimlerden özel sektöre kadar bütün Türkiye’nin ortak kültürel diplomasisi hâline gelmelidir.

Çünkü artık dünyaya satmamız gereken şey bir kazı alanı değil; İNSANLIĞIN BAŞLANGIÇ HİKAYESİDİR.