CEM ARÜV / KONUK YAZAR/ÇEVRENİN SESİ

Türkiye'nin ekonomik krizini yalnızca enflasyonla, faizle, döviz kuru ile açıklamaya çalışıyoruz. Oysa belki de daha temel bir soruyu yeterince sormuyoruz: Bu ülkede kazanılan para nerede dolaşıyor ve sonunda kimin cebinde birikiyor? Çünkü ekonominin sağlığı yalnızca ne kadar para üretildiğiyle ölçülmez. O paranın kaç insanın elinden geçtiği, kaç işletmeye hayat verdiği, kaç ailenin sofrasına ulaştığı da en az onun kadar önemlidir. Bugün Türkiye'nin birçok kentinde yaşanan temel problemlerden biri tam da budur. Para dolaşmıyor. Para belirli merkezlerde toplanıyor.

Bir tarafta alışveriş merkezleri, diğer tarafta özellikle turizm kentlerinde giderek büyüyen "her şey dahil" sistemi… İlk bakışta birbirinden tamamen farklı iki ticari model. Ancak kent ekonomisi açısından baktığımızda aralarında dikkat çekici bir benzerlik var: İkisi de tüketiciyi kontrollü bir ekonomik alanın içine alıyor ve harcamalarının mümkün olduğunca büyük bölümünü o alanın içerisinde tutmaya çalışıyor.

AVM'ye giren vatandaşın alışverişi, yemeği, kahvesi, eğlencesi hatta kimi zaman çocuğunun oyun alanı aynı ekonomik ekosistemin içerisinde. Her şey dahil otele giren turistin ise konaklaması, yemeği, içeceği, eğlencesi, havuzu, plajı ve kimi zaman alışverişi bile aynı sistemin içerisinde.Sonuç? Vatandaş sokağa çıkmıyor. Turist kente çıkmıyor. Ve en önemlisi: Para sokağa çıkmıyor.

TURİST GELİYOR, ESNAF BEKLİYOR

Türkiye dünyanın en önemli turizm ülkelerinden biri.Milyonlarca turist geliyor. Oteller doluyor. Havalimanlarında rekorlar açıklanıyor. Turizm gelirlerinin arttığı söyleniyor.Fakat turizm bölgelerindeki küçük esnafın önemli bir bölümü hâlâ soruyor: "Bu kadar turist varsa benim dükkânım neden boş?" İşte üzerinde düşünmemiz gereken soru budur.

Bir ülkeye 60 milyon turist getirmek elbette büyük başarıdır.Ama turist havaalanından otobüse, otobüsten otele, otelden tekrar otobüse ve oradan havaalanına gidiyorsa, rakamlarda görünen turizm hareketliliği kent ekonomisine aynı ölçüde yansımayabilir. Turist Türkiye'ye geliyor ama Türkiye ile yeterince buluşamıyor. Mahalle lokantasına oturmuyor.Çarşıdaki dükkâna girmiyor. Yerel pastaneyi keşfetmiyor.Kentin taksicisine, kafesine, restoranına, küçük üreticisine, zanaatkârına, hediyelik eşya satıcısına yeterince dokunmuyor.Böyle olunca turizmden elde edilen ekonomik değer toplumun geniş kesimlerine yayılmak yerine giderek daha dar ekonomik kanallardan akıyor. Oysa turizmin gerçek gücü yalnızca otellerin doluluk oranı değildir. Turizmin gerçek gücü turistin cebindeki paranın kentte kaç farklı insanın cebine dokunduğudur.

AVM'DE DE AYNI SORUYU SORALIM

Benzer bir tablo perakende sektöründe yaşanıyor. Alışveriş merkezleri modern kent yaşamının bir gerçeğidir ve elbette dünyanın birçok gelişmiş ülkesinde vardır. Sorun AVM'nin varlığı değildir. Sorun, AVM ile geleneksel ticaret arasında sağlıklı bir ekonomik denge kurulup kurulmadığıdır.

Bugün birçok AVM'de aynı markaları görüyoruz. Aynı kahve zinciri. Aynı giyim mağazaları. Aynı restoranlar. Aynı franchise sistemleri. İstanbul'da gördüğünüz ticari kompozisyonu Antalya'da, Ankara'da, İzmir'de veya başka bir şehirde tekrar görebiliyorsunuz.

Bu sistem büyüdükçe küçük esnafın karşısına sadece başka bir dükkân çıkmıyor. Karşısına sermaye gücü, merkezi satın alma sistemleri, reklam bütçeleri, profesyonel pazarlama organizasyonları ve büyük ölçek ekonomileri çıkıyor.

Mahalle esnafına ise şu söyleniyor: "Rekabet et." Ama nasıl?Bir tarafta yüzlerce şubesi bulunan şirket, diğer tarafta üç kişinin çalıştığı aile işletmesi. Bunun adına serbest piyasa demek kolaydır. Fakat gerçek bir serbest piyasanın ön şartı, rekabet edilebilir bir ortamdır. Güçlü olanın bütün alanı kapladığı sistem rekabet değil, ekonomik yoğunlaşmadır.

MESELE AVM'Yİ YA DA OTELİ SUÇLAMAK DEĞİL

Burada yanlış anlaşılmaması gereken önemli bir nokta var. Ne AVM yatırımcısını ne büyük markaları ne de her şey dahil çalışan turizm tesislerini suçlamak doğru olur. Onlar kendilerine tanınan ekonomik sistem içerisinde ticari faaliyetlerini yürütüyorlar. Bir işletmenin müşterisini kendi bünyesinde daha fazla harcama yapmaya teşvik etmesi ticari açıdan anlaşılabilir.

Asıl soru şudur: Kamu otoritesi bu ekonomik modelin toplumun geri kalanında yarattığı sonuçları yönetiyor mu?Çünkü devletin görevi yalnızca büyük yatırımların önünü açmak değildir. Devlet aynı zamanda ekonomik sistem içerisinde güç dengelerini gözetmek zorundadır. Gelişmiş ekonomilerde tartışılan mesele de budur. Büyük sermayeyi yok etmek değil; küçük işletmenin de yaşayabileceği alanı korumak. Zincir mağazayı yasaklamak değil; yerel ticaretin ölmesini engellemek. Büyük turizm tesisini kapatmak değil;turizm gelirinin bulunduğu bölgeye yayılmasını sağlamak.Yani mesele basitçe "büyük-küçük" kavgası değildir. Mesele kazan-kazan ekonomisi kurabilmektir.

TÜRKİYE'NİN EN BÜYÜK SORUNLARINDAN BİRİ: PARANIN DOLAŞIM HIZI

Ekonomiyi insan vücuduna benzetelim. Para kandır. Ticaret ise dolaşım sistemi. Kan yalnızca kalpte toplanır ve vücudun uç noktalarına ulaşmazsa o beden sağlıklı yaşayamaz.Ekonomide de durum farklı değildir. Para yalnızca belirli şirketlerde, belirli sektörlerde, belirli ticari merkezlerde ve belirli sermaye gruplarında toplanıyorsa; ekonominin geri kalan dokuları giderek beslenemez hale gelir.

Bugün Türkiye'nin yaşadığı ekonomik sıkıntıya biraz da bu pencereden bakmalıyız. Enflasyon elbette büyük problem.Hayat pahalılığı büyük problem. Finansmana erişim büyük problem. Ancak vatandaşın ve esnafın hissettiği sıkışmanın bir başka boyutu daha var: Ekonomik faaliyetin dışında kalmak.

Bir zamanlar ekonomik zincirin içerisinde bulunan küçük işletmeler giderek zincirin dışına itiliyor. Bakkal kapanıyor.Mahalle mağazası kapanıyor. Küçük restoran ayakta kalamıyor. Zanaatkâr müşteri bulamıyor. Turizm bölgesindeki esnaf turist bekliyor. Genç girişimci yüksek kira nedeniyle dükkân açamıyor. Sonra dönüp şaşırıyoruz: "Neden orta sınıf küçülüyor?" Çünkü ekonomik sistemin orta katmanlarını kaybediyoruz.

ESNAF SADECE DÜKKÂN SAHİBİ DEĞİLDİR

Türkiye'nin burada çok önemli bir gerçeği yeniden hatırlaması gerekiyor. Esnaf dediğimiz insan yalnızca vergi levhası bulunan küçük bir işletmeci değildir. Esnaf aynı zamanda gelirin toplum içerisinde dağıtılmasının araçlarından biridir.

Bir lokantayı düşünün. Lokantacı kazanır. Garson kazanır.Aşçı kazanır. Kasap kazanır. Manav kazanır. Nakliyeci kazanır. Temizlik şirketi kazanır. Muhasebeci kazanır.Mahalledeki başka işletmeler kazanır. Yani küçük bir işletmeye bırakılan 1.000 lira, aynı kent içerisinde birkaç kez el değiştirebilir. İşte gerçek yerel ekonomi budur. Ama ekonomik faaliyet birkaç büyük merkez içerisinde toplandığında bu dolaşım zincirinin önemli bölümü ortadan kalkar veya merkezileşir. Bunun toplumsal sonucu sadece birkaç dükkânın kapanması değildir. Gelirin tabana yayılma mekanizması zayıflar.

SONRA YOKSULLUĞU KONUŞUYORUZ

Türkiye bugün yoksulluğu tartışıyor. Emeklinin geçinememesini tartışıyor. Asgari ücretlinin durumunu tartışıyor. Gençlerin gelecek kaygısını tartışıyor. Esnafın borcunu tartışıyor. Ama yoksulluk yalnızca insanların gelirlerinin azalması değildir. Bir başka kavram daha vardır:Yoksunluk.

İnsanların ekonomik fırsatlara ulaşamaması, üretime katılamaması, kendi küçük işletmesini yaşatamaması, çocuğuna bir ekonomik gelecek kuramaması, kentinde yaratılan ekonomik değerden yeterince pay alamaması, Bunların tamamı yoksunluktur. Ve ekonomik yoksunluk uzun vadede toplumsal umutsuzluk üretir. Bu nedenle Türkiye'nin ekonomik meselesini yalnızca "milli gelir ne kadar arttı?" sorusuyla tartışmak yeterli değildir. Bir soru daha sormalıyız:Üretilen gelir kaç kişiye ulaştı?

TURİZMDE YENİ BİR MODEL MÜMKÜN

Her şey dahil sistemi kaldırmak gerçekçi olmadığı gibi gerekli de değildir. Bu model Türkiye turizminin uluslararası rekabetinde önemli rol oynadı. Fakat artık ikinci aşamaya geçmek zorundayız.

Her şey dahil sistemi ile yerel ekonomiyi birbirine bağlayan modeller geliştirmeliyiz. Oteller turistleri kent merkezlerine, yerel restoranlara, çarşılara, kültür alanlarına ve yerel üreticilere yönlendiren programların parçası olabilir. Yerel gastronomi rotaları oluşturulabilir. Oteller ile kent esnafı arasında dijital harcama ve indirim sistemleri kurulabilir.

Tur operatörleri sadece otel içi satıştan değil, destinasyon ekonomisinin büyümesinden de faydalanabilecek şekilde teşvik edilebilir. Yerel ürünlerin otel tedarik zincirindeki payı artırılabilir. Çünkü turistin otelden çıkması otelin kaybı olmak zorunda değildir. Tam tersine; iyi destinasyon deneyimi turizmin değerini yükseltir.

Turist Antalya'ya geliyorsa Antalya'yı yaşamalıdır. Bodrum'a geliyorsa Bodrum'u yaşamalıdır. Marmaris'e geliyorsa Marmaris'i yaşamalıdır. Türkiye'ye gelip yalnızca otel kompleksini görerek ülkesine dönen turistten daha büyük ekonomik değer yaratabilecek bir turizm anlayışı mümkündür.

AVM İLE SOKAĞI DA BARIŞTIRABİLİRİZ

Aynı şey perakende için geçerlidir. AVM'ler olacak. Zincir mağazalar olacak. Franchise sistemleri olacak. Ama sokak da yaşayacak. Çarşı yaşayacak. Mahalle esnafı yaşayacak. Yerel marka büyüyebilecek. Genç girişimci sisteme girebilecek.Bunun için şehir planlamasından vergi politikalarına, kira düzeninden yerel marka teşviklerine kadar yeni araçları tartışmamız gerekiyor.

AVM'lerde belirli oranlarda yerel işletmelere alan ayrılması, yerel markaların büyümesini sağlayacak destek mekanizmaları, tarihi ve geleneksel ticaret bölgelerinin güçlendirilmesi gibi modeller rahatlıkla geliştirilebilir. Çünkü bir ülkenin bütün şehirlerini aynı markaların tabelalarıyla doldurmak ekonomik gelişmişlik değildir.

Gerçek gelişmişlik; kendi markalarını üretebilen, küçük işletmesini büyütebilen ve girişimcisini ekonomik sistem içerisinde tutabilen bir toplum yaratabilmektir.

BİZ BÜYÜMEYİ YANLIŞ MI ÖLÇÜYORUZ?

Belki de asıl tartışmamız gereken budur. Bir AVM'nin cirosu artarken çevresindeki yüz küçük işletme kapanıyorsa buna koşulsuz biçimde ekonomik büyüme diyebilir miyiz?

Bir turizm bölgesinde oteller yüzde 95 doluyken birkaç kilometre ötedeki çarşıda esnaf siftah yapmadan dükkân kapatıyorsa turizm başarısını yalnızca doluluk oranıyla ölçebilir miyiz?

Bir ülkenin toplam geliri büyürken toplumun geniş kesimleri fakirleşiyorsa rakamlardaki büyüme vatandaşın hayatında ne ifade eder?

Ekonomi yalnızca toplam pastanın büyüklüğü değildir. O pastanın nasıl bölüşüldüğüdür.

Türkiye'nin bugün ihtiyacı sermayeye düşmanlık değildir. Tam tersine daha fazla yatırım, daha fazla üretim ve daha güçlü şirketlere ihtiyacımız var. Ama aynı zamanda güçlü bir orta sınıfa, yaşayan çarşılara, ayakta duran esnafa ve sisteme girebilen genç girişimcilere de ihtiyacımız var. Çünkü yüz büyük şirketin çok zengin olduğu ama milyonlarca insanın ekonomik sistemin kenarında beklediği bir ülke sürdürülebilir biçimde zenginleşemez.

PARA SOKAĞA ÇIKMALI

Türkiye'nin yeni ekonomik politikasının en önemli hedeflerinden biri bu olmalıdır: Parayı yeniden sokağa çıkarmak. Turistin parasını kente çıkarmak. Vatandaşın harcamasından yerel esnafa pay bırakmak. Yerel üreticiyi büyük tedarik zincirlerine sokmak. Küçük işletmenin büyüyebileceği alanlar yaratmak. Girişimcinin önündeki finansman ve kira duvarlarını azaltmak. Büyük sermaye ile küçük işletmeyi birbirinin düşmanı değil, aynı ekonomik ekosistemin parçaları haline getirmek. Çünkü mesele zenginin fakirleşmesi değildir. Mesele toplumun geri kalanının da zenginleşebilmesidir.

AVM kazansın. Otel kazansın. Büyük marka kazansın. Tur operatörü kazansın. Yatırımcı kazansın. Ama turistin geldiği şehrin esnafı da kazansın. Üretici kazansın. Çalışan kazansın.Genç girişimci kazansın. Vatandaş kazansın. Çünkü ekonominin gerçek başarısı birkaç kasanın ne kadar dolduğu değildir. Bir ülkede kaç insanın kasasına para girdiğidir.

Bugün Türkiye'nin belki de yeniden hatırlaması gereken en basit ekonomik gerçek budur:

Para birkaç merkezde birikirse servet yaratır. Para toplumun içinde dolaşırsa refah yaratır.

Bizim ihtiyacımız yalnızca daha fazla servet değil; daha fazla refahtır.