TARIK ÇELENK / KONUK YAZAR

Sanırım yıl 1970 idi. Dokuz yaşındaydım. Anneannemin dinî telkinleriyle büyüyordum. Bir gün 68 kuşağından devrimci kuzenimle sohbet ettik. Bana dinin sömürenlerin elinde kullanılabilir bir araç olduğunu, insanları kutsal olanla aldattıklarını ve Allah'ın olmadığını söyledi. Ardından devrimci ve solcu olmamı telkin etti.

Kafam bayağı karışmıştı. Kendimce ya Allah'ı bırakıp solcu olacaktım ya da Allah'a inanan bir sağcı olacaktım. Düşündüm; Allah'sız bir inanç sistemi beni huzursuz ederdi. En iyisi sağcı olayım, dedim. Artık kararımı vermiştim. Zaten sonradan sempatizanı olduğum hareket de sağ-sol ayrımını inananlar ve inanmayanlar üzerinden tanımlıyordu. Hatta Kur'an'da amel defterleri sağından ve solundan verilenlere ilişkin ifadeleri de bu siyasi ayrımın dayanaklarından biri olarak yorumluyordu.

Solcu Müslüman ve sağcı Hristiyan terimlerine kulaklarımızı 70'li yıllarda, Lübnan İç Savaşı sırasında Ecevit'in TRT'si alıştırmıştı. O dönemde Müslüman Filistin halkının mücadelesinde FKÖ gibi sol örgütler belirleyici konumdaydı. Bugün ise aynı halkın mücadelesinde sol örgütlerden çok siyasal İslamcı hareketler öne çıkıyor. Birileri, o yıllarda mazlum Filistin halkının ve ezilenlerin yanında solun bulunduğunu, bugün ise Filistin'de kimlik ile dinin iç içe geçtiğini ve dinin siyasal direnişin sembolüne dönüştüğünü söyleyebilir. Dünya değişti, siyasal mücadelelerin dili de değişti.

Bizler de dâhil, “Solcu Müslüman olmaz, Hristiyan da ötekidir, o da sağcı olmaz” diyerek TRT'yi sert biçimde protesto ederdik. Sonra TRT Milliyetçi Cephe iktidarının eline geçti. Kırım Türklerinin liderinin Sovyetler tarafından tutuklandığı haberinin verilmesini bu kez ülkemizdeki sol gruplar protesto ediyordu. Bu da bizim yerli ve millî ironimizdi.

Hicretin 1400. yılı münasebetiyle Cumhuriyet gazetesi özel bir İslam eki yayımlamıştı. Gazetenin yönetmeni Hasan Cemal'di. Cengiz Çandar'ın da bu eke ciddi katkısı vardı. Eki okuyunca tabiri caizse şoka girmiştim. Bizim sağın kendisini ifade etmekteki yetersizliğini ve köylülüğünü o anda fark etmiştim. Bu ek, bir Müslüman olarak geçmişimle onur duymamı sağlayan, o güne kadar karşılaştığım yegâne entelektüel derlemeydi.

Zaten o yıllardan itibaren 68 kuşağının devrimcileri ve ülkenin yeni liberalleri, mazlum dindarların haklarını savunmaya başladılar. Önce Özal'ı desteklediler, Bosna Savaşı sırasında sivil toplum ayağının örgütlenmesinde rol aldılar, başörtülülerin ve AK Parti'nin yanında yer aldılar. Ne yazık ki sonrasında büyük bir vefasızlıkla karşılaştılar ve derin bir hayal kırıklığı yaşadılar.

Ulusalcı solu dışarıda tutarak söyleyeyim: Bugün dahi liberal Türk solu, sınıfsal veya inançsal kimlikleri ne olursa olsun ötekileştirilenlerin, haksızlığa uğrayanların ve ezilenlerin yanında durmakta; cennet dâhil herhangi bir karşılık beklemeden, örgütlenmiş riyakârlığa karşı örnek bir tavır sergilemektedir.

Bizde yerli ve millî Müslüman sol denildiğinde aklıma Prof. Hikmet Kıvılcımlı veya Dev-Genç lideri Bülent Uluer gelir. Her ikisi de söylemlerinde peygamberlerin ezilenlerin yanında verdikleri hak mücadelesine yer açmışlardır. Gençliğimde ehl-i tarik bir tanıdığım, “Bize komünist getirin; zira onlar haksızlığa karşı çıkıyorlar, tek eksiklikleri tevhid” derdi.

Son dönemde Batı demokrasilerinde Müslüman kimliğini ve dindarlığını sol ve liberal değerlerle birlikte ifade edebilen siyasetçiler ülkemizde de dikkat çekmeye başladı. İngiltere'de Londra Belediye Başkanı Sadiq Khan, İskoçya'nın eski Başbakanı Humza Yousaf, ABD'de New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani, Michigan'dan Senatoya seçilen Abdul El-Sayed, Temsilciler Meclisi üyeleri İlhan Omar ve Rashida Tlaib, Dearborn Belediye Başkanı Abdullah Hammoud, Avustralya'da Anne Aly ve Ed Husic, Kanada'da ise Ahmed Hussen bunlardan bazıları.

Bu isimlerin çoğunun ortak özelliği, başörtüsü gibi dinî sembolleri sahiplenmelerinin yanı sıra namaz ve ayet okumak gibi dinî pratiklerini de kamusal alanda çekinmeden sergileyebilmeleri. Aralarında Arap kökenli olanların ağırlığı, özgüvenleri ve kültürel asimilasyona uğramadan, kimliklerini koruyarak yaşadıkları toplumlarla uyum sağlayabilmeleri ayrıca dikkat çekici.

Bizim ülkemizden yurt dışına giden insanlarımız ise çoğu zaman ya kolayca asimile oluyor ya da kendi kimliklerine kapanarak gettolarını oluşturuyorlar. Bu nedenle Müslüman kimliklerini koruyarak yaşadıkları ülkelerin siyasal hayatında yeterince görünür olamıyorlar.

Seçilmiş bu sol ve demokrat Müslüman siyasetçiler ülkemizde liberal çevrelerce ilgiyle karşılanırken mahalleli dostlar arasında daha temkinli bir yaklaşım hâkim. Bu temkinin temelinde, söz konusu siyasi figürlerin mensubu oldukları hareketlerde Türkiye'deki siyasi gelişmelere mahallelinin beklediği yönde destek vermeyecekleri kaygısı yatıyor. Bir başka rahatsızlık konusu ise bu isimlerin Gazze'ye sahip çıkmalarına rağmen 7 Ekim'e ilişkin eleştirel vurgular yapmaları, demokrat Yahudilerle sıkça bir arada görünmeleri ve tabii ki zaman zaman LGBTİ+ hareketlerinin temsilcileriyle aynı kareye girebilmeleri.

Bütün bu gelişmeler, itikadı ve dinî pratikleriyle dindar bir Müslümanın, aynı zamanda sol ve liberal değerleri savunmasının düşünsel bakımdan tutarlı olup olamayacağı sorusunu gündeme getiriyor.

Son dönemlerde, özellikle Batı'dan gelen akımların etkisinden midir bilinmez, Lilith'in Tanrı'ya isyanı üzerinden sol feminist hareketlerdeki okült etkilerin gençler arasında da bir ölçüde hissedilir hâle geldiği görülüyor.

Bizim gençlik dönemimizde temel sorun, solun materyalizmi tartışılmaz bir dünya görüşüne dönüştürmesi ve dinî, metafizik düşünceyi bütünüyle reddeden dogmatik bir yaklaşımı benimsemesiydi. Bu durum belki de avantaj olarak bilimsel ve nedensel düşünebilmeleri ve kolay sosyalleşmelerine neden de olabiliyordu.

Burada dikkatinizi özellikle çekmek istediğim konu, sol ile İslam arasındaki temel kavramsal farklılıklardan birinin özgürlük anlayışında ortaya çıkmasıdır.

Devrimci sol, özgürlüğü insanın sömürüden, sınıfsal tahakkümden ve yabancılaştırıcı toplumsal ilişkilerden kurtulması olarak tanımlar. İslam'ın özellikle tasavvufi yorumuna göre ise insanın gerçek esareti yalnızca dışsal otoritelerden kaynaklanmaz. İnsan aynı zamanda nefsinin, tutkularının, arzularının ve benlik iddiasının da esiridir.

Bu nedenle tasavvufta gerçek özgürlük, paradoksal biçimde, Allah'a teslimiyetle ve benliğin mutlaklık iddiasından vazgeçilmesiyle, yani fenâ (benliğin hiçliği) tecrübesiyle ilişkilendirilir. Birinde özgürlük, insanın üzerindeki tahakkümün kaldırılması; diğerinde ise insanın kendi benliğinin tahakkümünden kurtulmasıdır.

Ancak burada asıl ontolojik ayrım, özgürlüğün kaynağında ortaya çıkar. Materyalist devrimci düşüncede özgürleşme, insanın tarihsel ve toplumsal eylemiyle gerçekleşirken tasavvufta nihai özgürlük, insanın kendisini mutlak varlık karşısında hiçleyerek Allah'a kullukta bulduğu manevi bağımsızlıktır.

Peki, bu iki özgürlük anlayışı arasında bir uzlaşma mümkün müdür?

Solun dışsal özgürleşme arayışı ile tasavvufun içsel özgürleşme tecrübesini, insanın bütünlüğü içinde birbirini tamamlayabilecek iki farklı imkân olarak görmek mümkün. Böyle bir yaklaşım, sola özgürlüğün yalnızca toplumsal koşulları değiştirmekten ibaret olmadığını; Müslümanlığa ise Allah'a teslimiyetin insanlar karşısında edilgenlik, otoriteye itaat veya adaletsizliğe rıza anlamına gelmediğini hatırlatabilir.

Belki de ortak ahlaki ilke şudur: Gerçek özgürlük, ne başkasının kulu olmak ne de kendi benliğini tanrılaştırmaktır.

Son dönemdeki gelişmeler, solun materyalizmi mutlak bir varlık öğretisine dönüştürmeden, kendisini özgürlük, eşitlik ve sömürü karşıtlığı üzerinden tanımlaması hâlinde Müslümanlıkla güçlü bir ahlaki ve toplumsal ortaklık kurabileceğine işaret ediyor.

Elbette burada ahlaki ve siyasal ortaklıkla ontolojik uzlaşmayı birbirinden ayırmak gerekiyor. Materyalist düşünce, varlığın nihai gerçekliğini maddi dünyada ararken İslam, varlığın kaynağını aşkın bir yaratıcıya dayandırır. Bu iki yaklaşımın temel ontolojik kabulleri aynı değildir. Ancak toplumsal adalet ve insanın özgürleşmesi konusunda ortak bir zeminde buluşmaları için bütün varlık tasavvurlarının örtüşmesi de gerekmez.

Solun ontolojik kapanması, maddi gerçekliği varlığın tamamı saymasında; dindarlığın ontolojik kapanması ise aşkın hakikati kendi tarihsel yorumuyla özdeşleştirmesinde ortaya çıkar. Müslümanlık ile solun buluşması, ontolojik farklılıklarını yok sayan yapay bir sentezde değil, bu farklılıkların bilincinde olan ortak bir ahlaki ve toplumsal zeminde mümkün olabilir.

Dünyadaki gelişmeler, ötelenmişlerin yanında yer alabilen, başarılı sol hareketlerin içinde bulunabilen, hatta bu hareketlere liderlik edebilen mütedeyyin Müslümanların varlığını gösteriyor. Ancak bu insanlara “solcu Müslüman” demek için gerek solun gerekse İslami sağın zihinsel dünyası açısından vakit henüz çok erken.

Belki de asıl soru, solcu Müslüman olunup olunamayacağı değil, insanın kendi mahallesinin esiri olmadan hem adaletten hem de inancından yana olup olamayacağıdır.

Medyascope'tan alıntılanmıştır.