BAHAR UYSAL HAMALOĞLU / KONUK YAZAR

      ‘’Az önce uyandım. Perdenin aralığından odaya giren güneşe göre kurulmuş beden saatim. Duvardaki saat beşi gösteriyor. Gördüğüm rüyayı belli belirsiz hatırlıyorum; ilk işim anımsamaya çalışarak rüyamın parçalarını birleştirmek ya da eksik kalanları zihnimin kuytusundan çıkarıp kişisel tarihimi yeniden oluşturmak. Çocukluğum gençliğe, gençliğim yetişkinliğe, yetişkinliğim anneliğe, anneliğim yaşlılığa karışmış. Ses çıkarmamaya çalışarak ayaklarımı sürüyüp mutfağa gidiyorum babanı uyandırmayayım düşüncesiyle. Oysa biliyorum baban göç edeli yıllar, yıllar geçti ama ben ne evin ıssızlığına alışabildim ne de sessizliğine. Gerçekle hayal arasında gidip gelen bu sabah yolculuğunda ilk işim çayı demleyip tek kişilik bir kahvaltı hazırlamak. Sessizlik her sabah olduğu gibi kulaklarımı tırmalıyor; ses istiyor gönlüm. Televizyon, düşmanım sessizliği geri püskürtüyor. Beni dinlemediklerini bilsem de laf yetiştiriyorum konuşanlara, eleştiriyorum, kızıyorum bazen de ‘’ağzına sağlık!’’ diyorum beğenince.’’ Annemin aklından geçenler buydu sessizliği dize getiren arkadaşı hakkında, biliyorum. İkimiz bir diğerimizin aklını okuyabiliyorduk çünkü…

     Birinci kata iki kişi zar zor taşıdılar. En uygun yer ceviz büfenin çatı katıydı. İçinde cam, kristal bardak ve sürahilerin olduğu bayramlıklar bir an titreyip kendilerine geldiler ama kendilerine ihanet edildiğini hissettiklerinden olsa gerek hayal kırıklığına ait bir iç çekişe, hatta sözsüz sessiz bir ağlayışa benzer sesler çıkardılar. Evin yeni hâkimi her şeyi ayakları altına alıp evin en üst köşesine kuruldu. Hiyerarşik olarak dedemin en sevdiği duvar saatinden daha yüksekte, tavana yakın, gökyüzüne uzak bir yeri sahiplenmişti. Aslında onu suçlamak doğru olmaz; bu dedemin kararıydı. O günden sonra düğmesine basıldığında hareketli görüntülerin ekranında aktığı büyülü kutunun Homo Vidensleri olduğumuzun farkında olmaksızın İstiklal Marşı ile sona eren yayından sonra da olur a bir şey çıkar düşüncesi, belki de umuduyla bir süre daha gözlerimizi ayırmadık tüplü televizyondan. Bazen büfenin, çektiği eziyeti bize anlatmak gayretiyle iniltiye benzer bir şekilde çatırdadığını duysak da duymazdan geldik. Her gün yayının başlama saatiyle birlikte akıcı, güzel bir diksiyon, iyi bir artikülasyonun egemen olduğu bir sesten, topluca ajansı dinledik. Radyoyu unutmadık; ne Arkası Yarınlara ne Mikrofonda Tiyatrolara ne de Orhan Boran’la Yuki’ye vefasızlık ettik. Bir çağdan başka birine atladığımızı ya da birilerinin bizi bu çağa fırlattığını bilmedik, bilemedik. Günler günleri kovaladıkça birer bağımlı olacağımızı aklımıza hiç mi hiç getirmedik.

     Tarih boyunca, temel antropolojik özelliklerinin evrimine bağlı olarak çeşitli şekillerde insanı nitelendirmek isteyen bilim insanları, onun kim ve ne olduğunu tanımlamaya çalıştılar. 1758'de İsveçli botanikçi Carl von Linnaeus, türleri, varsayılan bir evrimsel modele göre sınıflandıran "insan doğası sistemi"ni tanıttı. Atamız Homo Habilisten (becerikli insan)  Homo Sapiense geçmek tam iki milyon yılımızı aldı. Homo Sapiens, modern insanın (günümüz insanı) bilimsel adı; Latince kökenli iki kelimeden oluşuyor; Homo "insan", Sapiens ise "bilge", "akıllı" veya "bilen"  demek. Bu yüzden Homo Sapiens tam olarak "bilge insan" veya "akıllı insan" anlamında dünya dillerine yerleşti. Bu bilge insan, iki ayak üzerinde mükemmel bir şekilde yürüyebilme, elleriyle ustaca çalışabilme, kültürün gelişiminin öznesi olma yönleri göz önüne alınarak karakterize edildi. Homo  Sapiensin sembolleştirme amacı güdüp, sesler ve anlamlı sinyaller aracılığıyla iletişim kurma yeteneğine sahip olması, onu dil kullanabilen bir tür olarak diğerlerinden ayırdı. Buradan yola çıkıldığında, insanın "sembolleştirici bir varlık olarak düşünme yeteneğinin dil içinde ve dil aracılığıyla inşa edildiği" sonucuna varılabilir. Dolayısıyla, konuşulan ve yazılan dil sadece kültürün temelini değil, aynı zamanda Homo Sapiensin doğasının da özünü oluşturur. Dillendirilen ilk sözcükler gözlemlediğimiz şeylere atfettiklerimizle yaratılmıştı. Bunlar zihinsel bir imgeye sahip belirli nesneler veya gerçeklere işaret eden somut düşünce sistemimizin su basmanıydı. Tarih ileri doğru yürüdüğünde dile, ‘’görünür" olmayan, zihinsel gelişimimizle bağlantılı sözcükler de eklendi. Bu soyut dil uygarlığın ve bilimin gelişmesiyle paralel bir yol izledi. Düşünceler, fikirler konuşuldu, yazıldı, basıldı, tartışıldı, değiş tokuş başladı, itirazlar geldi; düşünceler fikirler değişti.

      Ama bir gün, gözlemleyen, düşünen, araştıran, sorgulayan, tartışan Homo Sapiens teknolojik gelişimin büyüsüne kapıldı. Yazılı kültürünün yerini görsel-işitsel kültürün almasına razı oldu; Homo Vidense dönüştü. Günümüzde zihin, televizyon ve güdüm bilim tarafından üretilen görsel- işitsel medya aracılığıyla şartlandırıldığı için İtalyan siyaset bilimci Giovanni Sartori çağın insanına bu adı koydu: Homo Videns. Gören insan öğrenme ve bilgi edinme aracı olarak görmeyi önceliklendirmesiyle bilindi. Onun başlıca öğrenme aracı televizyondu. “Okuyucu’’ olmaktan çoktan vazgeçmiş  “İzleyici" olmakta karar kılmıştı. Artık kendi kendini inşa sürecini sonlandırmış görsel-işitsel medyanın oluşturduğu kalıplara göre şekillendirilmeye razı olmuştu. Bu teslimiyet, okuma isteği ve konsantrasyonunu, ayırt etme yeteneğini, kavramsallaştırmaya verdiği değeri yerle bir etmişti. Mantıksal bağlantılar oluşturmayı, akılcı  düşünmeyi ardında bırakmış Homo Videns artık o sentetik dünyanın parıltılarının tutsağıydı. İşten eve aceleyle dönüp alelacele karnını doyurduktan sonra kanepeye kıvrılıp uzaktan kumandayla bu esarete boyun eğmeye devam etti. Sartori'ye göre, en büyük tehlike Homo Vidensin toplu iradeyi manipüle eden uzmanlar için kolay bir av olmasıdır. Gerçek dünyanın tu kaka olduğu bir ekranın bağımlısı olup sanal bir gerçeklik yaşar. Artık "olmak" yerine "görmek, görünmek, görülmek’’ çağına mı geçmiştir insanoğlu, insankızı? İtalyan filozof Umberto Galimberti, bu soruya yanıtında çağı şöyle özetliyor. “Homo sapiens çağından Homo Videns çağına geçtik “izleyen insan” çağına, esasen hayatı medya aracılığıyla deneyimleyen biri olmaya. Var olmaktan sahip olmaya geçiş bu.’’

     Gelişen teknolojide bize düşen, yanlışı doğrudan ayırmada, olumlu yönde gelişmede, yeni şeyler öğrenmede bize rehberlik edeceklerin peşinde olmak, olanakların sınırsızlığında kendi sınırlarımızı belirlemek. Homo Videns körlüğünün üstesinden gelip Platon’un mağarasından çıkma zamanı artık. Doğaya, parklara, kentin unutulmuş sokaklarına, dost buluşmalarına, kitapçılara, kitaplara, okumaya, yazmaya, çizmeye, boyamaya, yontmaya, sergilere, konserlere, sanatsal etkinliklere hatta güneşin, bulutların altında aylakça yürümeye dönüş zamanı, geç kalmadan. Hiçbir şeye, kimseye esir düşmeden kendimizin efendisi olmaya…

İzin verme gün bitmesin
sen biraz büyümeden,
mutlu olmadan,
düşlerin çoğalmadan.

İzin verme cesaretinin kırılmasına.
Neredeyse bir görev olan
kendini ifade etme hakkının
elinden alınmasına.
Hayatını olağanüstü bir şeye 
çevirme arzundan 
vazgeçme asla.

Vazgeçme 
dünyayı değiştirebilecek
sözcüklere ve şiirlere inanmaktan.
Ne olursa olsun
özümüz bozulmamış.
Bizler tutku dolu varlıklarız.
Hayatsa bir çöl ve bir vaha.
Bizi yerle bir eder, canımızı yakar,
bize öğretir,
bizi kendi hikâyemizin
baş kahramanı yapar.

Rüzgâr karşıdan esse bile,
o güçlü eser devam eder:
bir mısra ile 
katkıda bulunabilirsin bir kıtaya.
Hayal kurmaktan vazgeçme asla,
çünkü  insan  özgürdür rüyalarında.
Düşme hataların en kötüsüne:
sessizliğe.
Çoğu insan korkutucu 
bir sessizlik içinde yaşar.
Sakın pes etme.
Kaç hemen.

“Salıyorum çığlıklarımı
bu dünyanın çatılarından”,
diyor şair.
Değer ver
basit şeylerin güzelliğine.
Küçük şeyler hakkında 
güzel şiirler yazılabilir
ama kürek çekemeyiz
kendimize karşı.

Tadını çıkar 
önünde bir hayat olmasının 
neden olduğu paniğin.
Bu hayatı cehenneme çevirir.
Sıradanlık olmadan
yoğun bir şekilde yaşa.
Geleceğin senin olduğunu düşün
ve yüzleş bu görevle 
korkmadan ve gururla.
Sana öğretebileceklerden 
ders al.

Bizden önce gelenlerin deneyimleri,
bu dünyadan geçmiş şairlerimizden geldi;
onlar yaşamda yardımcı olurlar yürümene.
Bugünün toplumu biziz:
“Yaşayan şairler”.
Sakın geçmesine izin verme hayatın
sen onu yaşamadan…

Walt Whitman

Şiir çevirisi: Bahar Uysal Hamaloglu

Pawel  Kuczynski