HALİL ERDEM / KONUK YAZAR

Burada saçı uygulamalarını bir araştırmacı olarak aktaracağım, ama bunun üzerine halk inançlarıyla ilgili düşüncemi önceden söylemek isterim:

“Bu ve benzer inanç sistemlerini oluşturmak, dünya ile evren ile hiç bir bilgisi olmayan insanların dünyayı bu şekilde rasyonileze (akılcı) etme yöntemidir.” Diğer yandan insanlığın düşünce evrimini, evrene bakışını, düş gücünü tanıma bakımından kayda değer izlerdir bunlar. Bir toplumun inanç zenginliği o toplumun düşsel, yaratıcı ufkunun genişliğini, dil becerisini gösterir; ancak bu inanç yaşam koşullarını, yaşama biçimlerini belirler duruma gelmişse, işine geleni alıp işine gelmeyene karşı çıkılmışsa, karşı olduğunuz bir anlayışı bilinçsizce ayakta tutarsınız. Bazı kurumlar böyle ayakta kalabilir; böylece yeni bilimsel ve estetik ürünleri üretemeyen kafaların içini meşgul eder. Çağdaş uygarlığın bilim ışığından uzaklaşılır, inanç bunalımı kaçınılmaz olur.

Bu tür inanç sistemleri insanı geçmişte ayakta tutmuştur, oysa günümüz bilişim çağında tanımlanan bilginin birkaç günde bir ikiye katlandığı bu dönemde hale söylencelerle yeni gelişmelere direnmek kendi özümüzü tanımamızı engelleyecektir.

Şimdi gelelim yazımın konusu olan saçıya

“Saçı”

Saçı gelenekleri günümüzde hala diğer Türk coğrafyası topluluklarında uygulanırken, Anadolu’nun birçok yöresinde coğrafyanın ve dinsel yapının etkileriyle değişerek uygulanmaya devam ettiği görülüyor.

Peki, halk bilim alanında yer alan bu saçı nedir?

Saçı, var olduğu düşünülen iyi ve kötü ruhlarla olan etkileşimin bir soncu olarak ortaya koydukları uygulamalardır. Yapılan saçı uygulamalarıyla kötü ruhlar kovulur. İyileri çağrılır. Şimdi tüm Teke yöresinde bu ritüeller nasıl uygulanıyor ona bakalım:

*Okunan mevlit sırasında gülsuyu insanların eline dökülür. Bu uygulama özellikle diğer Türk coğrafyalarında bir zamanlar şöyle imiş: Hoş kokulu çiçekler su dolu bir kaba konur, o hoş kokular suya geçtikten sonra ritüellerde insanların üstüne ve ortama saçılarak kötü ruhlar kovulurmuş. Bu gün bizde bu uygulama hazır gül suyu olarak insanların eline mevlit okuma sırasında ya da dinsel tören sırasında dökülür. Buna ilaveten mevlit okunurken ya da bir
cenaze kaldırma ortamında köz üzerine hoş kokulu sakızlar, baharatlar konarak ortam tütsülenir, bu da kötü ruhları kovmaya yönelik Şaman geleneğidir ve halen uygulayanlar az değildir.

Diğer bir uygulama ise:

*Perşembe günleri ölüler için yağ ile un közün üzerine konarak tütsülenir. Bu kokudan ölülerin gıdasını alacağına inanılır. Uygulama Burdur Çavdır, Gölhisar, Altınyayla ve köyleri.

Bu uygulama bu gün itibarıyla Asya Türk topluluklarında şu şekilde uygulanmaya devam ediliyor: Ölen kişi hayattayken neleri yediyse, neden hoşlanıyor idiyse, o yemeklerin aynısı, hatta özel bir gün ayrıcalığı içinde daha özenli hazırlanıyor. Öncelikle ölünün sağlığında sevdiği yemekler, pastalar, börekler veya başka yemekler neyse bir masanın üstüne konuyor.

Ayinle dilekler, dualar yapılıyor, sonra tamamı yakılıyor. Bu uygulamanın bizdeki durumu ise çok sadeleşmiş olmasıdır. Yani yağ ve un közde tütsülenerek ölünün kokusundan gıdalanacağı düşünülüyor ve böyle uygulanıyor.

Başka bir saçı geleneği de şöyle:

*Düğünlerde gelin ve damat kız evinden çıkıp tam arabalarına binerken başlarına çerez, buğday, bozuk para, şeker, çiçek vb. şeyler saçılarak kötü ruhlar kovulur; bolluk bereket, soy soylama, mutluluk gibi güzel dilekler de çağrılır.

Diğer yandan:

*Mezarların başına su ve buğday, çörekotu bırakmak da bir saçı geleneğidir. Asya Türk topluluklarında bu uygulama mezar taşlarının dibine yemek konması şeklinde sürdürülüyor.

Yine çok ilginç bir ritüel ise şöyle:

*Baharla araziye çıkan sürüyü kötü ruhlardan korumak için iki yakada yanan ateşten geçirilir ve sürü adına lokma dağıtılır ki sürünün kötü ruhlardan, hastalıktan, kırımdan korunması amaçlanır. Sürü adına kurban kesilme geleneği doğu illerinde ve halen de Tunceli yöresinde yaygın bir uygulama olduğuna bizzat tanık oldum.

Diğer bir uygulama ise:

*Damat gerdeğe girerken farkında olmadan kazayla eşiğe gerilen ipi kırması, eşiğe konulan suyu dökmesi beklenir. Eşik kutsaldır. Eşikte oturulmaz.

*Kızların çeyizindeki eşyaların bir zamanlar köy meydanlarında sergilenmesi de bir saçı geleneği idi, artık bu gün böyle bir etkinlik yapılmıyor.

Karaman ve Burdur yöresinde kütük atma ritüeli de kansız kurban denilen bir saçı geleneğidir. Amaç çocuğun olmasına engel olan kötü ruhlar kovulur. Yeni doğan ilk erkek çocuğuna atılan kütük ise o ailenin neslinin yaşaması, oğul sürme dileği vardır.

Uygulama şöyle:

Yeni doğan erkek çocuğunun evine konu komşuları budaklı bir odun kütüğünü bizzat çocuğun evinden alırlar. Kütüğe poşu bağlarlar. Komşulardan hediyeler hatta para kütüğe iliştirilip davul zurna eşliğinde çocuğun doğduğu evin damına çıkılır. Bu konuda ehil biri soy soylama üzerine maniler okur. Ve kütük evin bahçesine atılır. Ev sahibi de gelen konuklara çerez sofraları ile ikramda bulunur.

Bu kütük kaybedilmez, yakılmaz bir kenarda bekletilir. Ne zamana kadar, oğlanın düğününde maşala gecesinde ortada yanan ateşte yakılana kadar. Son olarak yine bir ritüelle manilerle a aynı kütük ateşe atılır. Ve asıl gecenin geleneksel orta oyun eğlencelerine geçilir.

Uğrasasız kalmayın, uğrasaya da inanmayın. Sevgiler selamlar.