AHMET İLBARS / KONUK YAZAR

Ernst Friedrich Schumacher’in 1970’lerde kaleme aldığı ve E Yayınları tarafından Türkçeye kazandırılan KÜÇÜK GÜZELDİR adlı eserini yıllar sonra tekrar okurken önemli bir durum dikkatimi çekti. Aradan geçen yarım asırlık sürede dünya baş döndürücü bir teknolojik sıçrama yaşadı; dijital devrimler gerçekleşti, bilgiye erişim kolaylaştı. Ancak insanlık ne yazık ki bilgelik katında bir arpa boyu yol alamadı. Teknolojik olanaklar devasa boyutlara ulaşırken, insani ölçek ve ekolojik bilgelik aynı oranda geriledi. Kitabın "Bir Ölçek Sorunu" bölümü üzerinde düşünürken, bu durumun teknik bir iktisat tartışmasından ziyade felsefi bir yara olduğunu bir kez daha gördüm.

Günümüzün egemen iktisat anlayışı, sınırlı bir gezegende sınırsız büyümenin mümkün olduğuna dair tehlikeli bir yanılsama üzerine kurulu. Büyüme saplantısı, üretim miktarlarını birer başarı ölçütü gibi sunarken doğanın yenilenme kapasitesini, fiziksel entropi yasalarını ve insanın ruhsal ölçeğini hiçe sayıyor. Bu durumu anlamak için modern yaşam alanlarımıza bakmak yeterli. Birbirini tanımayan yüzlerce ailenin üst üste istiflendiği, otuz katlı beton kuleler modernlik olarak sunuluyor. Oysa kat sayısı yükseldikçe yönetim krizleri, bitmeyen altyapı giderleri, komşuluk ilişkilerinin yabancılaşması ve ortak alan çatışmaları tırmanıyor; insani huzur ve aidiyet duygusu hızla dip yapıyor. Buna karşın, üç dört katlı, insanların birbirini tanıdığı bahçeli yapılarda yaşam çok daha insani bir ritme sahiptir. Küçük ölçekli mekanlarda sorumluluk bilinci kendiliğinden gelişir, sorunlar diyalogla çözülür, ilişkiler sıcaklık kazanır. İşte burada işin ucu kaçınılmaz olarak "Küçük Güzeldir" hakikatine dayanıyor. Fizikteki entropi yasası, bir sistemde ölçek büyüdükçe düzensizliğin ve israfın kaçınılmaz olarak artacağını söyler. Yaşam alanlarımızı ve ekonomiyi doğanın biyolojik ritminden koparıp devasa boyutlara zorladığımızda, beraberinde gelen yabancılaşmayı da büyütmüş oluyoruz.

Nüfusu yarım milyonu aşmış, devasa metropollere dönüşmüş şehirlerin hali ortada. Doğadan kopmuş beton kuleler, kontrolden çıkan altyapı sorunları, çoğalan gettolar, derinleşen servet uçurumları ve bu devasa çarkın içinde yalnızlaşan insanlar... Kentler ve binalar büyüdükçe insani değerler küçülüyor. Oysa ekolojik sürdürülebilirlik ve toplumsal huzur; doğanın dengesiyle barışık, esnek ve kendi kendine yetebilen yerel birimlerle mümkündür. Ekonomik ve mimari organizasyonlar insan için vardır; insan devasa sistemlerin sıradan bir dişlisi olsun diye değil.

İktisat felsefesini ekolojiyle, mimariyi insan etiğiyle yeniden buluşturmak zorundayız. Küçük ölçekli üretim modelleri, yerel topluluk dayanışmaları, insani konut alanları ve doğanın ritmine saygılı bir yaşam, gezegenimizin tek kurtuluş yoludur. Daha mutlu ve sürdürülebilir bir gelecek ancak ölçeği küçültüp niteliği büyüterek mümkündür. Çünkü doğa büyüklüğe değil, dengeye saygı duyar.