GAZANFER ERYÜKSEL / KONUK YAZAR

Beş duyu, dış dünyanın algılamasını sağlayan görme, işitme, koklama, tat alma ve dokunma yetileridir. Bu beş organ göz, kulak, burun, dil ve deri bir iletim istasyonlarıdır. Gelen iletileri hisseden ise ana kumanda merkezi olan beyindir. 

Beş Duyu ve Organları
Görme Duyusu: Göz ile algılanır; ışığı ve renkleri beyne iletir. 
İşitme Duyusu: Kulak ile algılanır; seslerin duyulmasını ve yönünün anlaşılmasını sağlayan beyindir.
Koklama Duyusu: Burun ile algılanır; havadaki koku moleküllerini beyne iletir. 
Tat Alma Duyusu: Dil tatlı, ekşi, tuzlu, acı ve umami gibi tatların beyne gönderir. Tatları algılayan beyindir. 
Dokunma Duyusu: Deri sıcaklık, sertlik, yumuşaklık ve basınca vb. duyarlıları beyne iletmeyi sağlar. 

Burada “umami” kavramı için bir şeyler söylememiz gerekir, çünkü gündelik dilde kullanılmaz. Japonca kökenli bir sözcük olup “lezzetli” anlamına gelir. Altıncı tat duygusu var bir de “oleogustus” yağı algılamakla ilgilidir. 

Renklerin gizemi…
Renkler sadece ışığın yansımasından başka bir şey değil aslında. Beynin arkasında genişçe bir alan salt görmeye ayrılmış olsa da gözümüzde renkleri algılamak için sadece üç reseptör var. Genel bir terim olan reseptör ses, koku, ışık, ısı gibi birbirinden farklı dış uyaranları algılayarak beyne ulaştıran yapılar olup deri, dil, göz, burun gibi birçok yerde bulunurlar ve her reseptör kendine özgü uyaranı algılayabilir. 

Beyin için dış dünya, reseptörlerden gelen sinyaller demektir. Yeryüzünde inanılmaz çeşitlilikte bir renk skalası olsa da gözlerimizde sadece üç temel rengi algılayan reseptörler bulunur. Sadece kırmızı, yeşil ve mavi dalga boyunu algılayan bu reseptörler göze gelen fotonlar tarafından farklı seviyelerde uyarılmaktadır.  Doğal olarak bu üç reseptörün hangisinin ne kadar kuvvetli uyarıldığına bağlı olarak beyindeki görme merkezimiz ana ve ara renkleri algılayabilmektedir. 

Burada bir virgül koyup kadrajı bilgisayar ekranına kaydıralım. Benzer bir mantığın orada da olduğunu görürüz. Çünkü ekrandaki tüm renklerin kökeninde kırmızı, yeşil, mavi renk kodları bulunmaktadır. 

Gelelim kokulara… Koku, en eski duysal sistem olmasın karşın belki de duyular arasında en az anlaşılan, önemsenendir. Doğaya bakarsak koku köpek, kemirgen ve diğer memeli hayvanlar insana göre çok daha üstün durumdadırlar. Buna rağmen insan burnu yaklaşık üç yüz elli farklı koku reseptörüne sahiptir. Gözde sadece üç rengi algılayan reseptörler ile bu kadar renkli bir dünya söz konusuyken, burnundaki üç yüz elli reseptörün gözde olduğunu düşünsek neler görürdük acaba?

Ortalama 70 kg bir insanın burnunda koku için ayırdığı alan 10 santimetre kare iken, 3 kg’lık kedide bu alan 20 santimetre karedir. Boyut olarak insandan çok küçük olmasına rağmen 2 kat daha fazla   alan koku için ayrılmıştır. Ya köpekler… Bu konuda köpeklerle yarışmak ne mümkün. Yaklaşık 170 santimetre kare alan sırf kokuya ayrılmıştır. Bir insanda ortalama 12 milyon koku reseptörü varken, köpekte 1 milyar, tazıda ise 4 milyar reseptör nöronu vardır. Tazıların av köpeği olarak seçilmesinin sebebi budur. Bir köpeğin herhangi bir yerden saatler önce geçen birisinin kokusunu alabilmesi bu reseptör bolluğuna bağlıdır elbette. 

Köpeklerin koku genişliğinde kanser kokusu da olmasına ne dersiniz? Bu durum köpek besleyen birinin derisindeki bazı benleri köpeğin koklayıp tepki vermesiyle fark edilmiş ve hatta benleri ısırmaya bile başlamıştır. Daha sonra yapılan analizlerde adamın deri kanseri olduğu anlaşılmıştır. 

Bilim insanları tıpkı hava limanlarında uyuşturucu ve diğer kaçak maddeleri saptayan köpeklerde olduğu gibi çeşitli köpek türleri bazı kanser türlerini tanıyabilecek şekilde eğitilmişlerdir. Yapılan eğitim sonucu bu köpekler akciğer, göğüs ve mesane kanserlerini tanıyabilecek hâle gelmişlerdir. Hatta mesane kanseri ile ilgili bir araştırmada çok ilginç bir durum yaşanmıştır. Çalışma gereği köpeğe sonra da hem kanseri hastaların hem de sağlıklı gönüllülerin idrarları koklatılmaktadır. Daha sonra da köpeğin kanseri tanılayabilesindeki başarısı ölçülmektedir. Köpek normalde kanserli hastaların idrarına tepki gösterirken gönüllülerde bir şey yapmamaktadır. Mesane kanserini oldukça yüksek bir başarıyla tespit eden köpeklerden biri şaşırtıcı bir şekilde sağlıklı gönüllülerden birine ait idrara çok sert tepki göstermiştir. Normalde bu kişi mesane kanseri olmadığı için bu beklenmedik bir durumdur. Köpeğin tepkisinden şüphelenen bilim insanları o kişide yaptıkları analizlerde böbreklerinde kanser hücreleri saptamışlardır. 

Bakıp da görmediğimiz, işitemediğimiz, hissedemediğimiz ne çok şey var şu dünyada. Depremin titreşimlerini duyan nice can var… Madende grizunun kokusunu duyan kanarya gibi. Kokulara renk verebilsek kaç harf gerekir kim bilir?

İşte şimdi kadrajı “sinestezi” kavramına çevirebiliriz. 
Sinestezi “Synesthesi” kelimesindeki sin (syn) takısı “birlikte” gibi bir anlamı içerir, estezi (aisthesis) kısmı ise “hissetmek” demektir. Yani sinestezi “duyuların birlikte algılanması” anlamına gelmektedir. 

Normalde gözden gelen bilgiler beynin görme merkezine gider ve insanlar görmüş olur. Ya da dilden gelen bilgiler beyindeki tat alma bölgesine gider ve ilgili tat algılanır. Peki, gözden gelen bilgiler beynin görme bölgesine giderken aynı anda tat bölgesine de giderse ne olur dersiniz? Aslında cevap çok basit. Kişi gördüğü şeyin tadını da hissedecektir. Örneğin sarı renk ağızda metalik bir tat oluştururken, kırmızı renk şekerli bir tat hissedilmesine sebep olabilir. Uzun sözün kısa sinestezi denen bu fenomende çok fazla çeşitlilik vardır. Çikolata yerken kulağında piyano sesi duyan, bir şarkıyı dinlerken gözünün önünde renkler uçuşan ya da kadife bir yüzeye dokunduğunda tavuk tadı almak gibi. 

Bir insan neden ve nasıl sinestezi olur?
Her şey doğumla başlar. Bebek beyni, içinde çok fazla sinir hücresi ile bağlantıların özelleşmediği bir hâle dünyaya gelir. Doğal olarak duyuların birçoğu iç içedir. İlerleyen yıllarla beraber bazı genler aracılığıyla beyindeki birtakım bağlantılar adeta budanarak ortadan kaldırılır. Eskilerin ifadesiyle dumura uğrama. Bunun sebebi beyindeki ilgili alanların bazı görevler açısından uzmanlaşmasını sağlamaktır. Bu bağlamda gereksiz ilişkiler yok edilmelidir. Ancak bazen ilgili gende ortaya çıkan bir sorun sebebiyle bazı bölgelerin budanması sekteye uğrar ve kesilmesi gereken bağlantılar sağlam kalır. Bu durum sinestezi denen fenomeni ortaya çıkaracaktır. Hangi bölgeler birbirlerine bağlı kaldıysa o duyuların etkileşimi söz konusudur artık. 

Yapılan araştırmalar dünya nüfusunun yaklaşık %4’ünde iki ya da daha fazla duyuyu eşleştiren insan bulunmaktadır. İşin ilginç yanı muhtemelen çoğunun bundan haberi de yoktur. Çünkü kişiler, bu özellik ile birlikte büyüdüklerinden bunun bir farklılık olduğunun farkına varamazlar. 

Sinestezi olan kişi hem koklayabilir hem de o kokuların renklerini olarak görebilir.   

Meraklısı için ek: Şamanın dil defterinden damıttım bunca sözü. Çift imbik hem de… Onlar ki bütün dilleri bilirler. Dip notları İngilizceydi hep.