TARIK ÇELENK / KONUK YAZAR

Bir Medeniyet Sorusu

Avrupa'yı gezerken dikkatimi çeken hususlardan biri farklı kültürlerin insan yetiştirme biçimleri arasındaki belirgin farklar oldu. Alsace'taki Beatus Rhenanus Kütüphanesi'ni gezerken Alman dünyasının entelektüel derinliğiyle karşılaşıyor, İngiltere'de Rothschildmalikâneleri ve Disraeli'nin Hughenden Manor'u gibi mekânlarda görgü, mülkiyet vekurumsallığın nasıl bir medeniyet diline dönüştüğünü görüyorsunuz. Fransa'ya geçtiğinizde ise mimariden şehir planlamasına, bahçelerden gündelik hayata kadar uzanan güçlü bir estetik duyarlılık hissediliyor. Fransız köylerinde en dikkatimi çeken bizde rastlamadığım dikdörtgen veya boylamasına saksılardaki farklı çiçeklerin ekilmesiyle oluşan renklerin oluşturduğu renklerin estetiğiydi. Bilindiği gibi estetik kavramının asıl anlamı güzellikten öte “duygusal idrak”i derinleştirebilmektir. Belki de bu anlama ilişkin anlamayı tamamlayabilmek.

Bütün bunlar insana şu soruyu sorduruyor: Bir medeniyeti ayakta tutan şey nedir? Bilgi mi, estetik mi, ahlak mı, yoksa görgü mü?

Zarafetin Medeniyeti

Fransızlar estetiği ve zarafeti devlet düzeyinde kurumsallaştırdılar. Özellikle Versailles sonrasında güzellik yalnızca sanat meselesi olmaktan çıktı; iktidarın, kültürün ve toplumsal düzenin dili hâline geldi. Mimari, moda, bahçe düzenlemeleri, diplomasi ve gündelik davranışlar rafine bir estetik anlayışı etrafında şekillendi.

Fransa'nın Avrupa'ya en büyük katkılarından biri, estetiği kamusal hayatın bir parçası hâline getirmesidir. Bu nedenle Fransız şehirlerinde gezerken yalnızca binaları değil, bir yaşam üslubunu da görürsünüz.

Görgünün Medeniyeti

İngilizler ise farklı bir yol seçtiler. Onlarda estetik çoğu zaman görgü ve ahlakla birleşti.

Viktorya çağında güzel ev, düzenli bahçe veya bakımlı şehir yalnızca estetik tercih değildi; karakterin ve medeniliğin göstergesi olarak görülüyordu. John Ruskin ve Matthew Arnold gibi düşünürler, insanın yaşadığı çevrenin onun ahlaki karakterini yansıttığını savunuyorlardı.

Bu nedenle İngiliz dünyasında estetik ile görgü arasında güçlü bir bağ oluştu. Bir insanın konuşması, oturması, yemek yemesi veya kamusal alandaki davranışları da medeniyet göstergesi sayılıyordu.

Derinliğin Medeniyeti

Almanlar ise uzun süre parçalı siyasi yapı içinde yaşadıkları için Fransa gibi güçlü bir saray kültürü veya İngiltere gibi aristokratik uzlaşma üretemediler. Bunun yerine enerjilerini felsefeye, teolojiye, üniversitelere, müziğe ve bilimsel araştırmalara yönelttiler.

Goethe, Kant, Hegel ve Bach gibi isimler bu dünyanın ürünüdür.

Bu nedenle Alman estetiği çoğu zaman zarafetten çok derinlik üretir. Alman sanatında ve düşüncesinde insanı etkileyen şey güzellikten ziyade hakikat arayışıdır.

Alsace'taki Beatus Rhenanus Kütüphanesi de bunun sembollerinden biridir. Burada saraylardan veya ihtişamdan çok kitaplar, el yazmaları ve metodolojiyle karşılaşırsınız. Alman dünyası güzellikten önce anlamın peşine düşmüştür.

Osmanlı'nın Cevabı: Edep

Tam bu noktada Osmanlı'nın ve Şarkın unutulmuş büyük kavramı karşımıza çıkar: edep.

Bugün estetik, görgü, etik ve ahlak birbirinden ayrı alanlar gibi düşünülüyor. Oysa Osmanlı dünyasında bunların tamamını kuşatma iddiasını taşıyan daha geniş bir kavram vardı.

Edep yalnızca ahlaklı olmak demek değildi. Bir insanın nasıl konuşacağından nasıl öğreneceğine, nasıl yöneteceğinden nasıl yaşayacağına kadar hayatın bütün alanlarını kapsıyordu.

Bu nedenle medreselerde ve tasavvuf çevrelerinde sıkça tekrarlanan söz şuydu:

İlimden önce edep.

Çünkü bilgi tek başına insanı olgunlaştırmaya yetmezdi. Bilgi, eğer edep ile dengelenmezse insanı kibirli, hoyrat ve güç tutkunu hâle getirebilirdi.

Estetikten Daha Büyük Bir Şey

Osmanlı'da edep denildiğinde yalnızca ahlak kuralları anlaşılmazdı.

Nezaket, görgü, zarafet, ölçü, kendini sınırlama, başkasının hukukuna saygı gösterme ve kamusal uyum aynı kavramın içinde yer alıyordu.

Bir insanın hocasının yanında nasıl oturacağı, devlet büyüğüne nasıl hitap edeceği, bir tartışmada nasıl davranacağı veya bilgiyi hangi amaçla kullanacağı da edebin konusuydu.

Bu yönüyle bakıldığında Fransızların zarafet dediği, İngilizlerin görgü dediği ve Almanların karakter ile derinlik dediği birçok unsur Osmanlı'da tek bir kavram altında birleşiyordu.

Kaybettiğimiz Nedir?

Bugün bilgi arttı, uzmanlıklar çoğaldı, teknik kapasite büyüdü. Fakat bütün bunları anlamlı bir karakter ve medeniyet fikri içinde birleştiren kavramlar zayıfladı.

Estetik çoğu zaman güzel görünümle, ahlak kurallarla, bilgi ise teknik başarıyla sınırlı kaldı.

Oysa Osmanlı'nın-Şarkın edep anlayışı bunların arasında görünmeyen bir köprü kurabilirdi. Edep, Estetiği ahlaka, bilgiyi hikmete, görgüyü karaktere bağlıyordu.

Fransızlar zarafetin, İngilizler görgünün, Almanlar derinliğin medeniyetini kurmaya çalıştılar. Osmanlı ise bütün bunları daha büyük bir kavram içinde toplamaya çalıştı: edep.

Belki de bugün yeniden ihtiyaç duyduğumuz şey yeni bir ideoloji değil, estetik ile ahlakı, bilgi ile karakteri, özgürlük ile sorumluluğu yeniden buluşturabilecek bu kayıp uygarlığın dilidir.

Muhtemelen de bugün yaşadığımız kriz ekonomik veya siyasi olmaktan önce bir uygarlığın edep krizidir. Çünkü mesele yalnızca daha fazla bilgi üretmek, daha güçlü kurumlar kurmak veya daha zengin olmak değildir. Asıl mesele, Fransızların zarafetini, İngilizlerin görgüsünü, Almanların derinliğini ve Osmanlı'nın edep anlayışını yeniden buluşturabilecek bir karakter ve sentez dilini üretebilmektir. Zira medeniyetler yalnızca hukukla ayakta kalmaz; onları
taşıyan görünmez sütunlar estetik, görgü, ahlak ve edeptir. Bu sütunlar zayıfladığında ise en güçlü kurumlar bile zamanla ruhunu kaybetmeye başlatmakta.

Medyascope'tan alıntılanmıştır.