DOÇ DR BEKİR DİREKCİ / KONUK YAZAR

Dîvânu Lugâti’t-Türk, 1072-1074 yılları arasında, Türklerin siyasi olarak büyük bir güç kazandığı ancak Arapçanın bilim ve saygınlık dili olarak baskın olduğu bir geçiş evresinde kaleme alınmıştır. Bu eser, sadece Türkçenin söz varlığını belgeleyen filolojik bir çalışma değil; Türkçenin siyasal, kültürel ve entelektüel kapasitesini savunan bilinçli bir dil politikası metnidir. Kâşgarlı Mahmud, Abbasi halifesine hitap ederek Türkçeyi öğreniniz; çünkü onların devleti uzun sürecektir anlamında rivayetlerle, eseri eseri, Türkçenin değerini ve gücünü öne çıkaran bilinçli bir söylem metni hâline getirmiştir.

Modern dil planlaması literatürü açısından bakıldığında Dîvân, statü ve derlem planlamasının 11. yüzyılda birlikte işletildiği istisnai bir örnektir. Bu çerçevede Türkçe, yalnızca gündelik hayatta kullanılan bir halk dili olarak değil; bilimsel olarak incelenebilen, düzenli gramer yapısına sahip, zengin ve saygın diller arasında konumlandırılması gereken gelişmiş bir dil sistemi olarak sunulmuştur. Derlem planlaması kapsamında ise dilin ses özellikleri, sözdizimi, zengin söz varlığı ve coğrafi yayılımı sistematik bir şekilde ortaya konulmuştur. Eser, Türkçeyi homojen bir yapı olarak değil, çok lehçeli ve yerel söyleyiş farklılıklarına sahip bir dil ailesi olarak ele almaktadır. Oğuz, Kıpçak, Çiğil ve Yağma gibi farklı boyların dil hususiyetleri karşılaştırmalı bir çerçevede değerlendirilmiştir. Bu yöntemsel tercih, Dîvânu Lugâti’t-Türk’e salt sözlük niteliğinin ötesinde bir değer kazandırmıştır. Eseri erken dönem karşılaştırmalı lehçebilim araştırmalarının kurucu metinlerinden biri konumuna taşırken Kâşgarlı Mahmud’u da karşılaştırmalı Türkoloji düşüncesinin öncü temsilcilerinden biri hâline getirmiştir. Kâşgarlı Mahmud, Arap filoloji geleneğinin yöntemlerini kullanmakla birlikte, Arapçanın merkezî konumda bulunduğu dil hiyerarşisi içinde Türkçenin değerini,
zenginliğini ve ifade gücünü ortaya koyan bir karşı-söylem inşa etmiştir. Arapçanın ilmî otoritesinden yararlanan Kâşgarlı Mahmud, Türkçeyi görünür, saygın ve kurallı bir dil olarak takdim etmiştir. Türkçeyi Arapçanın karşısında zengin, kurallı ve geleceği güçlü bir dil olarak tanıtmıştır. Bu yolla dil ile iktidar arasındaki ilişkiyi Türkçe lehine yeniden değerlendirmiştir.

Dîvânu Lugâti’t-Türk, yalnızca Türk dili tarihinin temel kaynaklarından biri değil; aynı zamanda dil ile iktidar, kimlik ve kültürel kabul arasındaki ilişkinin erken dönemde kavrandığını gösteren önemli bir metindir. Kâşgarlı Mahmud, 11. yüzyılın siyasal ve kültürel koşulları içinde Türkçeyi hem belgeleyen hem de savunan güçlü bir dil bilinci ortaya koymuştur. Bu yönüyle eser, modern anlamdaki dil politikası düşüncesinin erken örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün kalıcılığı, yalnızca içerdiği dilsel verilerin zenginliğinden değil; Türkçeyi tarihsel, siyasal ve kültürel bir özne olarak konumlandırma başarısından kaynaklanmaktadır.

20. yüzyılın başlarından itibaren Dîvân, Türkiye Cumhuriyeti’nin dil politikalarında ve millî kimlik inşasında merkezi bir referans kaynağı olmuştur. Türkçenin bağımsız ve köklü yapısını belgeleyen bu eser, bağımsızlık sonrası dönemde Türk cumhuriyetlerinin dil politikaları değerlendirildiğinde, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün yalnızca tarihî bir dil kaynağı olarak değil, aynı zamanda ortak kültürel hafızayı temsil eden kurucu sembollerden biri olarak öne çıktığı görülmektedir. Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve diğer Türk cumhuriyetleri, millî dil kimliklerini güçlendirme ve Türk dünyasıyla tarihsel sürekliliklerini görünür kılma süreçlerinde bu eseri önemli bir referans noktası olarak kullanmaktadır.