GÖZDE SARI / KONUK YAZAR

Bugün bir sergiye girdiğinizde, duvardaki küratöryel metinle karşılaşmak, bir labirente girmek gibidir. Karmaşık terimler, birbirine eklemlenmiş felsefi kavramlar, akademik jargonun ağırlığı altında ezilen cümleler… Okumayı bitirdiğinizde elinizde ne kalır? Çoğu zaman hiçbir şey. Sanatın kendi dili, son yıllarda adeta bir "teorik makyaj" ile ağır bir şekilde boyanmış durumda. Oysa sanat tarihi boyunca teori, sanatın kendi yarattıkları fanusların içinden dış dünyaya, gerçekliğe, sömürüye ve güç ilişkilerine açılan bir pencereydi. Bugün ise teori, sanatın dünyayla bağını kuran bir pencere olmaktan çıkıp, sanatın dünyadan kaçışını sağlayan bir paravan haline geldi.

Teorinin sanat dünyasındaki bu dönüşümü, aslında sanatın kendi yapısal krizini de ele veriyor. Bir zamanlar Marksist, yapısalcı ya da eleştirel kuramın köşe taşları olan kavramlar, sanatçıların ve kurumların ellerinde bir "araç" işlevi görürdü. Bu kavramlar, kapitalizmin, iktidarın ve baskının mekanizmalarını deşifre etmek için kullanılırdı. Teori, kavramsal bir pusula işlevi görerek sanat yapıtının altındaki sosyal gerçeği ortaya çıkarırdı. Ancak bugün teori, bu keskinliğini kaybetmiş, yerine çok daha uysal, performans odaklı ve bürokratik bir işlev kazanmıştır.

Bugün teori, artık bir "bilgi" üretimi veya bir "sorgulama" biçimi değil; bir "kimlik" ve "kurumsal meşruiyet" göstergesidir. Bir sanatçının veya bir kurumun, fon alabilmesi, prestijli bienallere kabul edilmesi veya entelektüel çevrelerde "ciddiye alınması" için mutlaka bir teorik çerçeveye "giydirilmesi" gerekir. Bu durum, teorinin demokratikleşmesi değil, metalaşmasıdır. Teori, sanatın özgünlüğünü ve radikal potansiyelini beslemek yerine, onu kurumların o özenle temizlenmiş vitrinleri arasına hapsetmenin bir yolu haline gelmiştir.

Bu "teori olarak dekor" sorunu, aslında sanatın gerçek politik etkisini de sıfırlıyor. Modernist dönemde sanat, kendi sınırlarını zorlayan, sistemi kendi içinden sarsan bir yapıdaydı. Şimdiki sanat dünyası ise, sistemin bir parçası olmaktan öteye geçemeyen, ancak bunu "politik bir söylemle" gizlemeye çalışan bir yapı kurdu. Kurumlar, teorik dili kullanarak, aslında oldukça muhafazakâr ve piyasa dostu olan işlerini, "radikal bir siyasi müdahale" gibi pazarlayabilmektedirler. Yani teori, burada bir aydınlanma aracı değil, bir "sosyal etiket" işlevi görüyor.

Daha da vahimi, bu teorik yoğunlaşma, sanatın kendi "görsel" ve "duyusal" gücünü de zayıflatıyor. Sanatçılar, eserlerini doğrudan bir deneyim olarak sunmak yerine, onları teorik bir açıklamanın altına gömmeyi tercih ediyorlar. Eser, kendi başına bir anlam taşımaktan ziyade, ona atfedilen "teorik metnin" bir illüstrasyonuna dönüşüyor. Eğer bir eser, yanındaki 500 kelimelik metin olmadan var olamıyorsa, orada sanatın kendi gücünden değil, teorinin hegemonik bir zorbalığından bahsetmek gerekir.

Bu süreç, sanat dünyasında entelektüel bir tembelliği de beraberinde getirdi. Artık yeni kavramlar üretmek, dünyayı değiştirecek radikal teorik modeller inşa etmek yerine; mevcut teorilerin moda olanlarını (post-hümanizm, yeni materyalizm, kimlik politikaları vb.) alıp, onları bir sergi metnine, bir sanatçı biyografisine veya bir grant başvurusuna "yapıştır-kopyala" mantığıyla yerleştirmek yeterli görülüyor. Bu, teorinin ölümü değilse bile, teorinin sanat üzerindeki diktatörlüğüdür.

Sanatın yeniden o eski, keskin ve dünyayı değiştirme gücüne sahip olması için, bu "teorik makyajdan" kurtulması şart gibi görünüyor. Teori, sanatın bir aksesuarı olmaktan ziyade, sanatın kendisiyle hesaplaşması gereken bir aynadır. Sanat dünyası, teoriyi bir koruma kalkanı veya bir pazarlama aracı olarak kullanmayı bırakıp, onu tekrar kendi varlığını sorgulayan, risk alan ve kurulu düzenin konforunu bozan bir araca dönüştürmek zorundadır. Teorinin yeniden bir "süs" olmaktan çıkıp, sanatın kendi varlığını ve toplumsal konumunu gerçekten sorguladığı, o eski, tavizsiz köklerine dönmesi gerektiği bir gerçek. Sanat, ancak kendi teorik sis perdesini dağıttığında ve gerçekliğin çıplaklığıyla yüzleştiğinde, o kaybettiği politik ve ontolojik ağırlığını tekrar kazanabilecektir.