MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

 

II. Mahmud’un Asâkir-i Mansûre hamlesinden 12 Mart, 12 Eylül ve 15 Temmuz’a uzanan çizgide ortak ders şu: Sivil kapasite zayıfladığında ordu ve kapalı hiyerarşiler siyasetin boşluğunu dolduruyor. Tabiat boşluk ve uyuşukluk kabul etmez.; çözüm “güçlü kişi” değil, güçlü kurallar. Yani kanun hakimiyeti.

 

Osmanlı’nın sonundan Cumhuriyet’e miras kalan temel hedef, siyaset-dışı, meslek ordusu idealidir. 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın ilgası ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye adlı ordunun kurulması bunun kurucu eşiğidir. Ulemadan alınan destek modernleşme lehine kullanılmaya çalışılmış, modernleşmenin başında ulema Demokles’sin kılıcı gibi durmuştur. Ardından Tanzimat’la Mustafa Reşit Paşa’nın gayretleriyle dönüşüm hızlanmıştır. Hızlanmışta geçmişte medrese iftirası ve şeyhülislam fetvasıyla 96 bin yeniçeri yok edilmiştir. Gerekçe; Kur’an’a saygısızlık. Sonuç Kavalalı Ali paşa ordusu Adapazarı’na dayanır. Ruslar tüm Balkanlar ve Doğu Anadolu’yu işgal eder. Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye yani Muhammed’in ordusuna tanrı yardım etmez. Ordusuz kalan Devletin Peygamberin askerleri adıyla kurduğu yeni orduda başarı sağlayamamıştır. Bu kırık dökük orduyla yinede yedi düvele karşı verilen savaşta elde edilen sonuç, Mondros mütarekesi ve Sevr olmuştur.

 

İttihat Terakki ile Mete Han’dan miras ordu-millet vurgusu geliştirilmeye çalışıldı. Pratikte ise kurumsal profesyonelliği hedefleyen bir yapıydı. Ne var ki 20. yüzyıl, zayıf sivil kapasite ve parçalı siyaset yüzünden Türkiye’yi yeniden ihtilal ve müdahale döngüsüne soktu: 1909’daki 31 Mart Vakası ittihat Terakki anlayışına bir karşı darbedir. İyiki bastırıldı. Gerçek hükümet devrimi 1913’teki Bâb-ı Âli Baskınıdır.

 

Cumhuriyetle devrimiyle, Metehan geleneğini sürdüren milli orduya kavuştuk. Bu ordu dışa bağımlı irtica kalkışmalarını bastırdı. Kurumlaştı. İç dinamizmde dış bağlantılı bir ordu düşmanlığı hep oldu. Anayasa ile Cumhuriyeti koruma ve kollama yetkisi orduya veridi. Memleketin en zeki ve sağlık bakımından güçlü evlatları askeri liselerde okudu. Tüm tarihimiz boyunca modernleşme ordudan halka yansıdı. Bu yüzden ülkeyi koruma kollama yetkisi orduya verildi. Bu yetkiyle 1960, 1971, 1980 darbeleri yapıldı. Bütün darbeleri yaşadım. 1960 darbesinde ilk okulu bitirmiştim. İlkokula 12 yaşına gittiğimden 16 yaşınaydım. Menderes iktidar olur olmaz 16 Haziran 1950’de Türkçe ezanı kaldırdı ezanı tekrar Arapça yaptı. 29 kasım 1953’te kadir gecesi mevlidini Süleymaniye’ Camiinden Türkiye radyolarından naklen yayınlattı. Çeşitli inanç kümelerinin olduğu laik bir ülkede devlet radyosundan mevlit okutulması devrim kanunlarına aykırıydı. Celal Bayar mevlidi radyodan dinlediği zaman Eyvah cumhuriyet gitti dediği ifade edilmiştir.. Yine Menderes’ in Emirdağ ziyaretine Nurcular yeşil bayrak açmış cumhuriyete karşı nümayiş yapmışlardır. Bu Cumhuriyet karşıtı eylemler 1960 ihtilalini hazırladı.

 

1960 ihtilali ile siyasi yapı örselendi koalisyonların devri başladı. 1969 seçimlerinde Süleyman Demirel % 45.50 oyla tek başına iktidar oldu. Üniversitelerde 68 kuşağı gençlerinin eylemleri devam ediyordu. Öğrenciler kamplara bölünmüş birbirlerini öldürüyorlardı. Basında Doğan Avcıoğlu gurubunun yayın organlarında irtica tehlikesine karşı ihtilal çığlıkları atılıyordu. Yön Devrim Yeni Ortam gazeteleri bu fikrin fikriyatını oluşturuyordu. Atatürkçü devrimci güçlerin işbirliği yaparak sistemi değiştirmek gerektiği tezini işliyorlardı. Ve bu gidişe son vermek için orduyu teşvik ediyorlardı 3 Madanoğlu ekibi tasviye edildi. 12 Mart 1971 muhtırası “anarşiyi yok etme gerekçesiyle verildi; muhtıra mı darbe mi belli olmayan bu müdahale ile üniversitelerde derslerimize devam edebilir hale geldik. Fakat bu müdahale, siyaset-yargı-güvenlik eksenindeki tıkanmayı kurumsallaştırdı

 

12 Eylül 1980 ise bu çizginin en sert kırılması oldu. Müdahale, “sokaklarında gezilemeyen Türkiye” anlatısıyla meşrulaştırıldı. Bu söylemde doğruydu. Evlerimizden çıkarken döneceğimizi garanti edemiyorduk. Kenan Evren’in yurt gezilerinde tekrarladığı “iç savaş eşiği ve devlet otoritesinin çöküşü” vurgusu, dönemin İç Hizmet Kanunu 35. maddesine TSK’nın “Cumhuriyeti kollama-koruma” görevi dayandırıldı 7 Kasım 1982’de anayasa %91’in üzerinde ‘kabul’ ile geçti ve Evren’in Cumhurbaşkanlığı aynı paket içinde onaylandı. Fakat bilanço ağırdı: yaklaşık 650 bin gözaltı, 230 bin yargılama, 7 bini aşkın idam istemi, 50 infaz yapıldı. Bu infazlardan 18’i sol 8’i sağ; 23’ü adi suçlu 1’i asala mensubuydu. Sol ve sağdan idam edilenler genelde cinayet işlemişlerdi. İhtilalin uzun gözaltı süreleri, işkence iddiaları ve adil yargılanma tartışmaları bu devrin bilinmez izleridir.

 

Aşağıdaki çerçeve, yukarıdaki tarihsel çizgiyle harmanlanmış değerlendirmemizin omurgasıdır:

II.Mahmud’un, Asakir-i Mansûre-i Muhammediye’yi kurmasıyla; medrese-saray işbirliği bu kez modernleşme lehine çalıştı. Tanzimat’la hızlanan dönüşüm, Cumhuriyet’te siyaset-dışı, meslek ordusu idealine kavuştu. Söylemde “Mete Han’dan miras ordu-millet” vurgusu, pratikte ise kurumsal profesyonelliği hedefleyen bir yapı vardı.

 

Ne var ki Türkiye, 20. yüzyılda sivil kapasite eksikliğiyle yeniden darbe sarmalına girdi: 12 Mart 1971 muhtırası, 12 Eylül 1980 darbesi “irtica ve komünizm” gerekçesiyle “cumhuriyeti koruma” iddiasıyla yapıldı 1909’daki 31 Mart Vakası bastırılışı bir karşı darbenin bastırılışıdır. Asıl hükümet devrimi 1913 Bâb-ı Âli Baskınıdır. 12 Eylül dönemindeki infazlarda önemli bir kısmı öldürme suçundan mahkûm edilenlerdir. Fakat o dönemin yargılama süreçlerinin adaleti bugün hâlâ tartışmalıdır. Son olarak 15 Temmuz 2016, dinî görünümlü bir yapılanmanın FETÖ’nun orduya sızmasının, ordunun siyaset üstü kalması ilkesini nasıl derinden yaralayabildiğini acı biçimde gösterdi.

 

Sivil alanın zaafını büyüten bir başka damar medya-sermaye ilişkileri oldu. 12 Eylül anayasasının “Medya patronu başka iş yapamaz” ilkesi kurumsal bir kural olarak yerleşebilseydi, kamu ihalesi, enerji, İnşaat, medya sacayağı üzerinden oluşan kartelleşme bugünkü ölçekte palazlanamazdı; Show TV, Habertürk gibi mecraların arkasındaki holding tipi sahiplik modeli de bu kadar belirleyici olamazdı. Siyasette ise hazine yardımı rejiminin esnetilmesi ve milletvekillerine emeklilik ayrıcalıkları gibi düzenlemeler, siyasal sınıfın kendisini kollayan “kurumsal konfor alanlarını” yarattı; bu da meşruiyet erozyonunu derinleştirdi. Siyasilere güven azaldı. Kısacası, çürüme dediğimiz olgunun önemli kısmı sivil yapının kendi tercihlerinden beslendi.

 

Çıkış yolu, romantik bir “güçlü lider” arayışında değil; kuralların gücünü yeniden inşa etmekten geçmekte.

Ordu için mutlak sivil demokratik denetim ve liyakat; dinî/ideolojik/cemaat tipi paralel hiyerarşilere sıfır tolerans.

Medyada çapraz sahiplik ve kamu ihalesi, şeffaf mülkiyet anlayışının yerleşmesi. Son 20 yılda 200 defa kamu ihale kanunu değişirse kimse şeffaflıktan söz edemez. Bu bir çürümüşlüktür....

 

Yargı, Sayıştay, düzenleyici kurullar için gerçek bağımsızlık ve performans denetiminin işlemesi lazım.

Sonuç: Yeniçerinin kaldırılmasında modernleşme nasıl ulema-saray ittifakı üzerinden mümkün olduysa, bugün de demokratik hukuk devletinin restorasyonu siyaset-medya-sermaye üçgeninin kurala bağlanması ile mümkündür. 12 eylül anayasasında bu maddeler vardı. Orduyu siyasetten izole eden, siyaseti para ve medya tekellerinden bağımsızlaştıran, medrese/cemaat tipi yapılanmaları önleyen düzenlemelere yeniden ihtiyaç var. Dini örgütlenmeler sivil toplum örgütü olarak mütalaa edilmemeli. Din siyaset dışı olmalı. Cumhuriyetin temel ilkesi de budur.

 

Laik cumhuriyetimizi ilkelerini yasalarla sağlama almak zorundayız. Bu ilkelere uygun kanunlar çerçevesinde bütünleşmek vatandaşlık görevidir.