DOÇ DR BEKİR DİREKCİ / KONUK YAZAR

Yusuf Has Hâcib tarafından 11. yüzyılda kaleme alınan Kutadgu Bilig, Türk İslam edebiyatının ilk büyük eseri olmasının ötesinde, Türk dilinin entelektüel ve siyasal geçerliliğini kanıtlamak amacıyla yürütülen bilinçli bir dil stratejisinin ürünüdür. Yaklaşık bin yıl önce, İslam dünyasında Arapçanın bilim dili, Farsçanın ise edebiyat dili olarak üstünlük kurduğu bir dönemde yazılan bu eser; Türkçenin soyut düşünceyi, devlet yönetimini ve felsefi derinliği ifade etmedeki yetkinliğini ortaya koyan tarihî bir bildirgedir. Balasagunlu Yusuf Has Hâcib, yaklaşık bir buçuk yıl süren çalışmalarının ardından 1069-1070 yıllarında tamamladığı bu başyapıtı Karahanlı hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Han’a sunarak, Türkçenin kamusal ve düşünsel alandaki gücünü görünür kılmıştır.

Eserin en çarpıcı yönlerinden biri, içeriği kadar biçimsel tercihidir. Yusuf Has Hâcib, Türkçenin edebi ve felsefi bir dil olamayacağına dair dönemin ön yargılarına karşı hem teknik hem de estetik bir cevap vermiştir. Aruz vezninin "feûlün feûlün feûlün feûl" kalıbını Türkçeye başarıyla uyarlayarak, bu dilin estetik ve şiirsel düzeyde ne kadar esnek ve zengin olduğunu ispatlamıştır. Bu tercih, Türkçeyi yüksek bir kültür dili mertebesine yükseltmiştir. Eserin düşünsel kurgusu; adalet (Kün Toğdı), saadet (Ay Toldı), akıl (Ögdülmiş) ve akıbet (Odgurmış) olarak simgeleştirilen dört temel kavram üzerine inşa edilmiştir. Bu alegorik yapı aracılığıyla devlet düzeni, birey ahlakı ve varoluşsal meseleler tartışılırken, Türkçenin kavramsal derinliği ve soyut anlatım imkânları en üst seviyede sergilenmiştir.

Kutadgu Bilig, yaygın kanaatin aksine sadece hükümdarlara yönelik bir siyasetname değil, toplumun tüm katmanlarını kapsayan çok boyutlu bir yaşam rehberidir. 88 bölümlük yapısı içerisinde ordunun yönetiminden elçilerin vasıflarına, kâtiplerin liyakatinden hazinedarların sorumluluklarına kadar devlet mekanizmasının her çarkı ele alınmıştır. Bununla da yetinilmeyerek âlimlerin toplumsal konumu, tüccarların ticaret ahlakı, çiftçilerin emeği, aile içi iletişim ve çocuk eğitimi gibi sosyal hayatın kılcal damarlarına kadar inilmiştir. Bu yönüyle metin, 11. yüzyıl Türk toplumunun kültürel ve ahlaki dokusunu yansıtan muazzam bir panorama sunar.

Sonuç olarak Kutadgu Bilig, Türkçeyi aynı anda hem devlet hem hukuk hem de hikmet dili olarak işlevselleştirebilmiş kurucu bir metindir. Yazıldığı dönemde sınırlı bir çevrede kalsa da Fergana, Kahire ve Viyana nüshalarıyla günümüze ulaşarak tarihsel bir köprü kurmuştur. 19. yüzyıldan itibaren dünya bilim çevresinin ilgisini çeken, Türkiye’de ise Reşit Rahmeti Arat’ın titiz çalışmalarıyla modern filolojinin temel kaynaklarından biri haline gelen eser, bugün de canlılığını korumaktadır. Yusuf Has Hâcib’in bin yıl önce ortaya koyduğu bu güçlü dil bilinci, Türkçenin entelektüel kapasitesini tescilleyen ve kültürel sürekliliğini sağlayan en önemli miraslardan biridir.