MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

Hiçbir din gerçek anlamda evrensel kardeşlik tanımı yapmadı. Tarih boyunca kardeşlik, çoğu zaman yalnızca “bizden olana” tanındı; modern dünyada ise yerini akıl ve hukuk aldı.

Tarih boyunca pek çok din, kendisini tüm insanlığa hitap eden nihai hakikat olarak takdim etti. Barış, kardeşlik ve adalet söylemleri, bu iddianın temel süsleri oldu. Ancak derinlemesine bakıldığında, hiçbir dinin kardeşlik tanımının gerçek anlamda evrensel olmadığı görülür. Kardeşlik çoğunlukla inananlarla sınırlı kaldı; bu çerçeveye “ümmet kardeşliği” adı verildi.

Müminler Ancak Kardeştir Kur’an’da Hucurât Suresi 49/10’da geçen “Müminler ancak kardeştir” ifadesi, kardeşlik hukukunu inanç ekseninde tanımlar. İlhan Arsel, Aydın Aydın adlı eserinde bu ayeti şu şekilde yorumlar:

“Kur’an, bütün insanları kardeş ilan etmez. Sadece müminler arasında kardeşlikten söz eder. Müslüman olmayanlara ise ‘kâfir’ diyerek dışlar.”[1]

Bu durum, İslam’ın evrensellik iddiasıyla çelişebilecek bir yorum doğurur. Üstelik bu yalnızca İslam’a özgü değildir; Tevrat’ta “Tanrı’nın halkı” ifadesi sadece İsrailoğulları’nı kapsar, İncil’de ise kurtuluş Mesih’e iman edenlerle sınırlıdır.

Din Kurumsallaştıkça Bölünmeler,

Dinler kurumsallaştıkça, başlangıçtaki birlik iddiası yerini mezhep, tarikat ve cemaat bölünmelerine bırakmıştır. İslam’da Sünnî–Şiî ayrımı, Hristiyanlık’ta Katolik–Protestan çatışmaları, Yahudilik’te farklı rabbinik yorumlar bu sürecin tipik örnekleridir.

Mitolojiden Felsefeye adlı kitabımda belirttiğim üzere, bu “bizden olan kutsaldır” anlayışı mitolojik kökenli bir kabilecilik mirasıdır[2]. Dinin toplumsal işlevi çoğunlukla, kendi inananları arasında bağ kurmak; farklı olana karşı ise mesafeyi korumak olmuştur.

Modern Hukuka Geçiş,

Son iki yüzyılda, Aydınlanma ve modernleşme hareketleriyle birlikte devletler dini kurallar yerine aklın ürünü olan yasaları benimsemeye başladı. Fransız Devrimi’nin “özgürlük, eşitlik, kardeşlik” sloganı, vatandaşlık temelli eşitlik anlayışının simgesi oldu . Fransız ihtilalinden 115 yıl sonra 1904 yılında Fransız anayasasına laiklik ilkesi girebildi.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde de benzer bir dönüşüm yaşandı; Tanzimat’tan itibaren laik hukuk sistemine adım atılarak, ümmet kardeşliği anlayışı yerine hukuk önünde eşitlik ilkesi benimsendi. Yönetime karşı vatandaşın tenkid ve söz söyleme hakkı olduğunu ilk defa Şinasi 1860 yılında  Tercüman-ı Ahval gazetesinin baş makalesinde yazdı. Bunca kanuni vazife ile sorumlu olan vatandaşın söz ve yazı ile vatanın menfaatine dair fikirler beyan etmesini vatandaşın kazanılmış hakkı saydı.

 Dinlerdeki  evrensellik iddiasını din kendi ümmetine vermemiştir., Tarihte hiçbir dinin gerçek anlamda hayata geçiremediği bir idealdir evrensellik. Modern çağın barış ve kardeşliği, inanç temelli değil; akıl, bilim ve evrensel hukuk temelinde şekillenmek zorundadır. Bugün insanlığı birleştirecek olan, bir dinin üstünlüğü değil; ortak haklar ve eşitlik anlayışıdır.

 Bu hakkı Atatürk vatandaşlarına vermiştir. Türk  vatandaşı kendisini birey haline getirmek zorundadır. Yoksa şerait şemsiyesi altında boyun bükmeye mahkum olur.

Kaynakça

1. İlhan Arsel, Aydın Aydın, Kaynak Yay., 1994, s. 212.

2. Muharrem Yellice, Mitolojiden Felsefeye, Akademi Yay., 2017, s. 178–182.