MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

Yahya Kemal, Türk milletini “Ordu-Millet” olarak tanımlar. Süleymaniye’de Bayram Sabahı şiiri bu ruhu yansıtır. Haksız değildir; zira Türk ordusu, devletin bekasının teminatıdır. Ordu, Mehmetçiklerin toplamıdır. Mehmetçik ise Türk milletinin müşterek adıdır.

Türk askerî geleneği iki temel çizgi üzerinde gelişmiştir: süreklilik ve dönüşüm. Süreklilik, bozkırın hareketli süvari–okçu doktrini ile sağ–sol kanat ve merkez tertibini ifade eder. Dönüşüm ise, devlet yapısı, ekonomi ve teknolojideki değişimlere paralel olarak ordunun kurumsal örgütlenmesinin farklılaşmasını anlatır. Mete Han’dan Hun ve Göktürklere, oradan Karahanlı–Gazneli–Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet’e uzanan çizgi bu iki ekseni birlikte taşımıştır.

Mete Han ve “Onluk Sistem”

Türk ordusunun çekirdeği Mete Han döneminde şekillenmiştir. Ordu ve ülke sağ ve sol kanatlar ile merkez olarak düşünülmüştür. Birlikler on, yüz, bin ve on binlik (tümen) kademeleri üzerine matematiksel olarak inşa edilmiştir.

Bu yapı, sahte ricat, kanat sarkıtma ve kuşatma gibi taktiklerle birleşince bozkırın “hareket üstünlüğü” kurumsallaşmıştır. Hun okçusunun önünden kaçan düşmanın yaşama hakkı yoktu.

Hunlar ve Göktürklerde Süreklilik

Asya Hunları döneminde Mete’nin kurduğu çift kanatlı onluk sistem devletin iskeleti hâline gelmiştir. Hun devleti, ordu kavramının bizzat kendisidir. Avrupa Hunları’nda yazılı bir “onluk çizelge” zayıf olsa da, atlı–okçu taktiği ve kanat tertibi geleneği sürmüştür.

Göktürkler devrinde devlet Doğu ve Batı kanatlarına ayrılmıştır. Batı kolunun “On Ok” adıyla anılması, onluk düzenin siyasal ve askerî örgütlenmeye yerleştiğini gösterir. Bugünkü onbaşı, yüzbaşı, binbaşı gibi rütbe adları bu geleneğin dilsel mirasıdır; ancak artık birebir 10/100/1000 kişilik birliklere karşılık gelmez.

İslâmî Devir: Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu Dönemleri

İslâmiyet’in kabulüyle Türk ordu sistemi dönüşüme uğradı.
Karahanlılarda aşiret ve konfederasyon tabanlı süvari gücü vardı; onluk sistem artık katı bir tüzük olmaktan çıkmıştı. Arap ordularında da benzer bir yapı görülür. Bu dönemde düzenli ordu anlayışı gelişmemiş, ordular daha çok ganimet ve gaza odaklıydı. Türklerde savaş genelde vatan odaklı iken Araplarda ganimet meşru bir gelir kaynağı sayılmıştır. Böylece “vatan” bilinci zayıflamış, bu kavram ancak Tanzimat döneminde Namık Kemal’in fikirleriyle yeniden literatüre girmiştir.

Gazneliler devrinde maaşlı gulâm çekirdeği, saray muhafızları ve fil birlikleri ön plana çıkmıştır. İranî–İslâmî divan örgütlenmesi bu orduyu şekillendirmiştir. Gazneli Mahmud’un Hindistan’a yaptığı on yedi sefer bu ordunun disiplinini ve hedefini göstermektedir. Gazne ordusu Müslüman olmayan Türklere yapılan saldırılardan  sonra dağ köylerinden toplanan Türk kölelerden oluşuyordu.

Büyük ve Anadolu Selçuklularında ise ordu, hassa gulâmları, iktâlı sipahiler ve Türkmen süvarilerinden oluşan karma bir yapıya kavuşmuştur. Savaşta sağ, sol ve merkez tertibi alışkanlık olarak sürse de tümen–onluk sistemi artık resmî bir şema değildir. Artık ordu yalnızca ganimet değil, devleti ve vatanı koruma fikriyle hareket etmeye başlamıştır.

smanlı Dönemi: Barut Çağında Kurumsal Devrim

Osmanlı ordusunun klasik yapısı Kapıkulu ocakları (Yeniçeri, topçu vb.) ile timarlı sipahilerden oluşuyordu. 18. ve 19. yüzyıllarda Nizâm-ı Cedîd, ardından kısa ömürlü Sekbân-ı Cedîd teşebbüsleri ve nihayet 1826’da ocakların kaldırılmasıyla başlayan Asâkir-i Mansûre dönemi askerî modernleşmenin kilometre taşları oldu.

Tabur, alay, liva (daha sonra tümen karşılığı), kolordu gibi kademeler Avrupa, özellikle Prusya–Alman modeline göre şekillendi. 1840’lardan itibaren kur’a usulüyle genel askerlik zorunluluğu getirildi; 1909 sonrasında muafiyetler daraltıldı.

Bernard Lewis, Osmanlı ıslahatlarının en kalıcı yönünün askerî alanda olduğunu; örgütlenme, eğitim ve talimde Avrupa modelinin benimsendiğini ve bu çizginin Meşrutiyet üzerinden Cumhuriyet’e aktarıldığını belirtir.

Cumhuriyet Dönemi: Geç Osmanlı’dan NATO’ya

Cumhuriyet ordusu, kurmay–kolordu–ordu sistemiyle geç Osmanlı’dan devralınan mirası sürdürdü. Harp Okulu ve Harp Akademileri II. Mahmud devrinden itibaren kurumsallaşmış, alaylı asker anlayışı yerini düzenli ve eğitimli subay tipine bırakmıştır.

1909’daki 31 Mart Vakası bu iki anlayışın çatışmasının simgesidir. 1952’de Türkiye’nin NATO’ya katılmasıyla birlikte örgütlenme, eğitim, ikmal ve doktrin alanlarında NATO standartları yerleşmiştir.

Günümüzde tabur–alay/tugay–tümen–kolordu–ordu kademeleriyle; kara, deniz ve hava kuvvetleri arasında müşterek planlama esasına dayalı modern bir yapı hâkimdir. Mete Han’ın “onluk sistemi” manevi bir miras olarak yaşarken, kurumsal düzen geç Osmanlı ve Avrupa çizgisinin devamıdır.

Türk ordusunda kalanlar, sahada sağ–sol–merkez tertibi, hareket ve keşfe dayalı muharebe kültürü, bazı rütbe adlarının devam etmesidir.
Değişenler ise komuta–kurmay teşkilatı, silah ve teknoloji (barut, topçu, piyade; 20. yüzyılda zırhlı birlik ve hava gücü) ile asker alma rejimidir. Aşiret esaslı kuvvetlerden genel zorunlu askerlik sistemine, oradan profesyonel çekirdek orduya uzanan süreç, Türk ordusunu bugün dünyanın sayılı ordularından biri hâline getirmiştir.

  Kaynakça

 Peter B. Golden, Türk Halklarının Tarihi, çev. Osman Karatay, Ötüken Yay., İstanbul, 2012.

1. L. N. Gumilev, Eski Türkler; Hunlar, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., İstanbul.

2. Claude Cahen, Osmanlı Öncesi Türkiye, çev. Erol Üyepazarcı, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul.

3. Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, çev. Metin Kıratlı, TTK Yay., Ankara.

4. Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, çev. Yasemin Saner, İletişim Yay., İstanbul.