MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

“Taşta gülen rüyayı idrak et… Rhodiapolis yalnız bir harabe değil, zamanın hafızasıdır.”

Rhodiapolis, Likya’dan Roma’ya, Rodoslulardan Bizans’a uzanan derin bir tarih hafızasıdır. Antalya’nın Kumluca ilçesine bağlı Sarıcasu çevresindeki tepelerde yükselen bu antik kent, bugün sessiz taş kalıntılarıyla ayakta duran bir harabe gibi görünse de, aslında Anadolu’nun en derin tarih katmanlarından birini taşıyan önemli bir kültür merkezidir.

Bu şehir yalnızca birkaç tiyatro duvarı, lahit ve sütundan ibaret değildir. Rhodiapolis; Likya’nın yerli halklarını, Rodoslu denizcileri, Roma şehir kültürünü, Bizans kilise dünyasını, antik yol ağlarını ve Anadolu’nun binlerce yıllık geçit hafızasını aynı coğrafyada birleştiren tarihî bir düğüm noktasıdır.

Bugün Kumluca çoğu zaman sera tarımı, sahilleri veya yaz festivalleriyle anılsa da, ilçenin asıl tarihî değeri Rhodiapolis ve çevresindeki eski yol sistemlerinde saklıdır. Çünkü Rhodiapolis yalnızca bir tepe şehri değildir; ova ile dağ, kıyı ile iç bölge, Likya ile Pamfilya arasında stratejik bir geçit merkezidir.[1]

Rhodiapolis’in Kuruluşu ve Rodos Bağlantısı

Rhodiapolis adı “Rodosluların Şehri” anlamına gelir.[1] Bu isim, kentin erken dönemlerde Rodos etkisi altında geliştiğini düşündürmektedir. Antik kaynaklar ve modern araştırmalar, Rhodiapolis’i Phaselis, Gagai, Korydalla ve Olympos gibi Rodos bağlantılı yerleşmeler arasında değerlendirir.[1]

Ancak burada önemli bir nokta vardır: Rodoslular bu bölgeye geldiklerinde karşılarında boş bir arazi bulmamışlardır. Bölge, çok daha eski Anadolu halklarının yaşadığı bir coğrafyaydı. Likyalılar, Luvi kökenli yerli topluluklar ve kıyı boyunca yaşayan eski Anadolu halkları burada zaten vardı.

Bu yüzden Rhodiapolis’i yalnızca bir “Rodos kolonisi” gibi görmek eksik olur. Daha doğru yaklaşım şudur: Rhodiapolis, yerli Likya-Anadolu kültürü üzerine gelen Rodoslu denizci etkisinin birleşmesiyle gelişmiş karma bir Akdeniz kentidir.

MÖ 8–7. yüzyıllarda Doğu Akdeniz büyük bir deniz ticareti çağını yaşamaktaydı. Rodos, bu dönemde önemli bir denizci güçtü. Akdeniz kıyılarında yeni ticaret noktaları kuruyor, limanları kontrol ediyor ve iç bölgelere açılan yolları denetim altında tutmaya çalışıyordu.

Ticaret, Kırım’dan Mısır’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada hareket hâlindeydi. Kaynaklarda, Saka filozofu Anacharsis’in MÖ 7. yüzyılda Çanakkale üzerinden Atina’ya geçerek Solon çevresine fikirler taşıdığı anlatılır. Bu durum, Karadeniz ile Doğu Akdeniz arasında yalnız ticaret değil, düşünce hareketliliğinin de bulunduğunu göstermektedir.

Rhodiapolis’in kurulduğu yer tesadüf değildir. Şehir, Kumluca ovasını yukarıdan gören bir tepe üzerindedir. Buradan hem kıyıya hem de Alakır Vadisi ve iç geçitlere hâkim olmak mümkündür. Bu nedenle Rhodiapolis’in kuruluş amacı yalnızca yerleşim değil; ticaret yollarını, geçitleri ve tarımsal alanları kontrol etmekti. Bu yönüyle Rhodiapolis bir “manzara şehri” değil; askerî, ekonomik ve stratejik bir merkezdir.

Likya, Luvi ve Eski Anadolu Hafızası

Rhodiapolis’in bulunduğu coğrafya yalnızca Helenistik[1] veya Roma[2] dönemleriyle açıklanamaz. Bölgenin derininde çok daha eski Anadolu kültür tabakaları vardır.

Likyalılar, Anadolu’nun yerli halklarından biridir. Dilleri Grekçe değildir. Likçe, Luviceyle bağlantılı eski Anadolu dilleri arasında değerlendirilir.[5] Bu dillerin önemli özelliklerinden biri, yüklemin sonda bulunması ve eklemeli yapılara sahip olmalarıdır.

Bu durum önemlidir. Çünkü Anadolu’nun eski dil dünyası yalnızca Grek kolonileriyle açıklanabilecek bir yapı değildir. Bölge; Hitit, Luvi, Likya ve Karya kültürlerinin birbirine temas ettiği büyük bir tarih sahnesidir.[5]

Kumluca çevresindeki dağ, yayla ve geçit kültürü de bu eski Anadolu sürekliliğinin parçasıdır.

MÖ 7. yüzyılda Anadolu büyük sarsıntılar yaşadı. Kuzey bozkırlarından gelen Kimmer ve İskit/Saka hareketleri Batı Anadolu’ya kadar ulaştı.[5] Antik kaynaklar zaman zaman Kimmerler ile İskitleri birbirine karıştırır.

Türk destan geleneğinde Alp Er Tunga, İran kaynaklarında ise Afrâsiyâb adıyla geçen büyük savaşçı figürü de bu tarihî çağın hafızasında yer alır. Bazı yerel anlatılarda ve turizm yayınlarında Alp Er Tunga’nın Anadolu üzerinden güneye ilerlediği yönünde bilgiler görülür. Bunların tamamını kesin tarih bilgisi saymak güç olsa da, MÖ 7. yüzyıldaki bozkır hareketlerinin Anadolu’nun hafızasında derin iz bıraktığı açıktır.

Bu yüzden Rhodiapolis’in tarihini yalnız Roma taşlarıyla değil; Anadolu’nun daha eski kültürel katmanlarıyla birlikte düşünmek gerekir.

Roma Dönemi, Opramoas ve Antik Yol Ağı

Rhodiapolis’in en parlak dönemi Roma çağında yaşandı. Özellikle MS 2. yüzyılda kent büyük bir gelişme gösterdi.[3]

Bu dönemin en önemli kişisi Opramoas’tır. Rhodiapolisli zengin bir hayırsever olan Opramoas, Likya’daki birçok kente yardım etmiş, deprem sonrası onarım faaliyetlerine büyük maddi destek sağlamıştır. Onun adına dikilen yazıtlar bugün Likya tarihinin en önemli belgeleri arasında kabul edilir.[3]

Rhodiapolis’te bugün görülebilen tiyatro, hamam, stoa, sarnıçlar, anıtsal yapılar ve mezarlar büyük ölçüde Roma döneminin izlerini taşır.[3]

Kent küçük bir alana kurulmasına rağmen son derece planlıdır. Dar ve eğimli arazide sıkışık ama düzenli bir şehir dokusu oluşturulmuştur. Bu yönüyle Rhodiapolis, Likya kent planlamasının özgün örneklerinden biridir.[3]

Rhodiapolis’in önemini gösteren en güçlü belgelerden biri de Patara Yol Anıtı’dır.[2] Latince adıyla Stadiasmus Patarensis olarak bilinen bu Roma dönemi yazıtı, Likya’daki yolları ve şehirler arası mesafeleri kaydeder.[2]

Bu belge, Rhodiapolis’in sıradan bir dağ yerleşmesi olmadığını; Korydalla, Gagai, Akalissos ve iç bölgelere bağlanan yol sistemi içinde önemli bir merkez olduğunu gösterir.[2]

Rhodiapolis’ten kuzeye doğru gidildiğinde Kitanaura, Alakır Vadisi, Gödene, Gölcük, Ovacık, Üçoluk ve Çandır Vadisi üzerinden Pamfilya yönüne uzanan doğal geçitler bulunur. Bu yollar yalnız antik çağda değil, yüzyıllar boyunca kullanılan tarih damarlarıdır.

İskender’den Haçlılara Geçit Coğrafyası

Antik tarihçi Arrian’a göre Büyük İskender, Phaselis’ten sonra Pamfilya’ya yönelirken ordusunun bir kısmını iç yollardan ilerletmiş olabilir.[4] Çünkü kıyı hattı bazı bölümlerde oldukça tehlikelidir.

Bu nedenle araştırmacılar, ağır birliklerin ve yük hayvanlarının daha güvenli dağ geçitlerini kullanmış olabileceğini düşünmektedir.

İşte burada Rhodiapolis–Kitanaura–Çandır Vadisi hattı önem kazanır. Kesin kanıt olmamakla birlikte, İskender’in ordusunun bir bölümünün bu iç güzergâhlardan geçmiş olması coğrafî açıdan güçlü bir ihtimaldir.

Eğer böyleyse, Rhodiapolis yalnızca bir Roma-Likya şehri değil; aynı zamanda Büyük İskender sefer yollarının da parçasıdır.

Benzer şekilde, II. Haçlı Seferi sırasında Fransa Kralı VII. Louis’in dağılan ordusunun bir bölümünün de Kaş–Finike–Kumluca hattından Alakır Vadisi ve Çandır geçitleri üzerinden Antalya’ya ulaşmış olabileceği düşünülebilir.[6]

Bu durum, Kumluca çevresindeki geçitlerin yalnız yerel yollar değil; yüzyıllar boyunca kullanılan askerî ve tarihî hareket koridorları olduğunu göstermektedir.

Bizans Dönemi, Çöküş ve Bugünkü Değeri

Rhodiapolis Roma döneminden sonra tamamen yok olmadı. Bizans çağında şehir küçülmüş olsa da yaşam devam etti.

Kentte kiliseler inşa edildi. Piskoposluk merkezi niteliği taşıyan yapılar ortaya çıktı. Bu dönemde şehir artık tiyatro merkezli pagan bir kent değil; kilise merkezli bir Bizans yerleşimidir.

Rhodiapolis’in içinde bulunduğu Likya dünyasının en güçlü dinî figürü ise Myra’lı Aziz Nikolaos’tur. Bugün Noel Baba olarak bilinen Aziz Nikolaos’un etkisinin Rhodiapolis çevresindeki dinî atmosfer üzerinde de hissedilmiş olması muhtemeldir.

Rhodiapolis bir anda yıkılmış bir şehir değildir. Şehrin çöküşü yavaş gerçekleşmiştir. Depremler, Roma düzeninin zayıflaması, ekonomik küçülme, ticaret yollarının değişmesi, Arap akınları ve Bizans’ın çözülme süreci birlikte etkili olmuştur.

Dağ şehirleri zamanla terk edilmiş; halk kıyılara veya daha güvenli alanlara çekilmiştir. Buna rağmen Rhodiapolis tamamen unutulmamış, yüzyıllarca bölge halkının hafızasında yaşamaya devam etmiştir.

Bugün Rhodiapolis yalnız geçmiş değildir. Bu şehir, Kumluca’nın gelecekteki kültür turizmi vizyonunun merkezine dönüşebilir.

Bunun için kültürü yalnız festival çadırında değil; coğrafyada, tarihte ve taş hafızada arayan aydın bakışlara ihtiyaç vardır.

Rhodiapolis–Kitanaura–Alakır Vadisi–Çandır hattı; yürüyüş yolları, arkeolojik rotalar, açık hava müzeleri, tarih kampları ve kültür haritalarıyla dünya çapında ilgi çekebilecek bir potansiyele sahiptir.

Bugün Avrupa’da küçük bir taş köprü bile kültür rotasına dönüştürülürken, Kumluca’nın elindeki bu büyük tarih mirasının yeterince değerlendirilememesi ciddi bir eksikliktir.

Gerçek alternatif turizm; yalnız festival, çadır ve gösteriden ibaret değildir. Gerçek alternatif turizm, toprağın hafızasını okuyabilmektir.

“Taşta gülen rüyayı idrak et… Rhodiapolis yalnız bir harabe değil, zamanın hafızasıdır.”

Kaynakça

[1] T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Rhodiapolis Antik Kenti”, Kültür Portalı.

[2] Şahin, Sencer. Stadiasmus Patarensis: Likya Eyaleti Roma Yolları. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

[3] Çevik, Nevzat vd. “Rhodiapolis as a Unique Example of Lycian Urbanism”, Adalya, 2010.

[4] Arrian. The Anabasis of Alexander.

[5] Encyclopaedia Britannica, “Lycia”, “Anatolian Languages”, “Cimmerian”.

[6] Altan, Ebru. İkinci Haçlı Seferi (1147–1148). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.