MUHARREM YELLİCE / KONUK YAZAR

Deneme, düşüncenin serbest yürüyüşüdür. Edebiyatın en serbest, en içten ve en kişisel düşünce türlerindendir. Makale gibi kesin hükümlere varmak zorunda değildir. Bilimsel yazı gibi kuru bir ispat düzenine bağlı kalmaz; sohbet gibi yalnızca konuşma rahatlığına yaslanmaz. Eleştiri gibi sadece bir eseri veya sanatçıyı değerlendirmekle sınırlı değildir. Deneme, bütün bu türlerle akrabalığı bulunan; fakat yazarın şahsî bakışı, kültür birikimi ve üslup gücüyle ayrı bir edebî kimlik kazanan özgün bir yazı biçimidir.

Denemede yazar, herhangi bir konu üzerinde düşünür; fakat düşüncesini okuyucuya zorla kabul ettirme iddiası taşımaz. Konusunu açar, tartar, yoklar, kendi zihninde dolaştırır ve okuru da bu zihinsel yolculuğa davet eder. Bu bakımdan deneme, yalnız bilgi veren değil, aynı zamanda düşündüren, sezdiren ve okurun zihninde yeni kapılar açan bir türdür.

Denemenin Batı edebiyatındaki kurucu adı Fransız düşünür Michel de Montaigne’di (1533-1592) Montaigne’in 1580’de yayımlanan Les Essais adlı eseri, modern anlamda deneme türünün başlangıcı kabul edilir. “Essai” kelimesi, denemek, yoklamak, tartmak, girişmek anlamlarını taşır. Bu anlam, türün ruhunu da açıklar. Denemeci kesin hüküm veren bir hâkim değil; düşüncenin imkânlarını yoklayan, kendi benliği üzerinden insana ve hayata açılan bir yazardır.

Montaigne’in denemeleri, insanı bütün çıplaklığıyla anlamaya çalışan metinlerdir. O, kendisini anlatırken aslında insanı anlatır. Kendi korkularından, alışkanlıklarından, bedeninden, ölüm düşüncesinden, dostluktan, bilgiden, eğitimin niteliğinden söz ederken bireysel olandan evrensele ulaşır. Bu yüzden deneme türünde “ben” yalnızca kişisel bir ben değildir; insanın ortak hâllerine açılan bir kapıdır. Bu kapıyı açan   önemli anahtar Montaigne’in denemelerini topladığı kitaptır. Türkiye’de ilk defa Hasan Ali Yücel klasiklerinden çıktı. Türk aydının bu eserle teması 85 yıl. Batıyla aramızdaki farkı kapatmamız mümkün mü?

Deneme geleneğinde Montaigne’den sonra İngiliz Filozof  Francis Bacon  ( 1561-1626) önemli bir başka çizgiyi temsil eder. Montaigne daha içten, konuşmaya yakın, serbest ve kişisel bir deneme tarzının kurucu adıyken; Bacon daha düzenli, öğretici, yoğun ve düşünce ağırlıklı denemenin temsilcisi sayılır. Bu iki damar, Batı edebiyatında denemenin iki ana yönünü belirlemiştir: biri samimi ve izlenimci deneme, diğeri düşünce ve yargı ağırlıklı eleştirel deneme.

Montesquieu de doğrudan deneme türünün kurucu adı değildir; fakat düşünce yazısı, toplumsal gözlem, siyasal eleştiri ve hiciv bakımından deneme geleneğine yakın duran büyük bir Aydınlanma yazarıdır. Özellikle İran Mektupları adlı eseri, dışarıdan bakan bir gözün Avrupa toplumunu, dinî kurumları, siyasî yapıyı ve gündelik hayatı eleştirmesi bakımından denemeci tavrın önemli örneklerinden biri olarak görülebilir. Montesquieu, insan ve toplum meselelerine dogmatik cevaplar vermekten çok, karşılaştırma ve sorgulama yoluyla yaklaşır. Bu yönüyle denemenin düşünceyi serbestçe yoklayan ruhuna yakındır.

Denemenin asıl gücü de burada ortaya çıkar. Deneme, insanı tek bir kalıba sokmaz.Düşünceyi kapalı bir sisteme hapsetmez. Yazar, kimi zaman bir şehirden, kimi zaman bir kitaptan, kimi zaman bir çocukluk hatırasından, kimi zaman bir tarihî olaydan hareket ederek insanın varoluşuna, ahlâka, kültüre, dile, sanata ve topluma dair geniş yorumlara ulaşabilir. Bu yönüyle deneme, edebiyatla felsefe arasında duran esnek bir düşünce alanıdır. Kısa ve özlü  toplumsal teokratik yozluğu sorgulayan yazılarıyla  bu  iki düşünür Aydınlanma düşüncesinin  mimarlarıdır.

Türk edebiyatında deneme türü Batılı anlamıyla Tanzimat sonrasında gelişmeye başlamıştır. Gazetenin ortaya çıkışı, fikir yazılarının çoğalması, tercümelerin artması ve Batı edebiyatıyla temas, deneme türünün zeminini hazırlamıştır. Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa gibi Tanzimat yazarlarının bazı yazılarında denemeye yaklaşan fikir ve üslup özellikleri görülür. Ancak bu metinleri bugünkü anlamda tam bir deneme saymak yerine, denemenin hazırlayıcı basamakları olarak değerlendirmek daha doğru olur.  Bizde nesir Tanzimatla başladı desek mübahla etmiş sayılmayız. Koca imparatorluğun düşünce ufkunda geldiği noktaya bakınız.

Servetifünun ve sonrasında ise deneme türüne daha yakın örnekler belirginleşir. Cenap Şahabettin, Ahmet Rasim, Ahmet Haşim ve Yahya Kemal’in bazı nesirleri, Türk edebiyatında deneme bilincinin güçlendiği metinlerdir. Özellikle Ahmet Haşim’in Bize Göre, Gurebâhâne-i Laklakan ve Frankfurt Seyahatnamesi gibi eserleri, gözlem, izlenim, kültür ve şahsî üslup bakımından deneme türünün olgun örnekleri arasında gösterilir.

 Klasik deneme tadına yaklaşan ilk güçlü örnekler, Ahmet Rasim, Cenap Şahabettin, Ahmet Haşim ve Yahya Kemal öne çıkar. Fakat denemeyi Türk edebiyatında bilinçli, sürekli ve bağımsız bir yazı türü hâline getiren asıl büyük ad  vurucu kısa nesir yazılarıyla Nurullah Ataç’tır.

Nurullah Ataç, Türk denemeciliğinin merkez isimlerinden biridir. Onun yazılarında deneme, yalnızca bir düşünce yazısı değil, aynı zamanda bir dil ve zevk meselesidir. Ataç, edebiyatı, şiiri, dili, eski-yeni tartışmalarını, okuma kültürünü ve sanat zevkini kişisel bir bakışla ele alır. Kesin hükümler verse bile yazılarında bir arayış, bir yoklama, bir düşünce hareketi vardır. Bu bakımdan Ataç, Türkçede denemenin en belirgin şahsiyet kazanmış temsilcilerinden biri sayılır.

Cumhuriyet döneminde deneme türü büyük bir gelişme göstermiştir. Ahmet Hamdi Tanpınar, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu, Mehmet Kaplan, Cemil Meriç, Nermi Uygur, Salah Birsel, Melih Cevdet Anday, Oktay Akbal, Vedat Günyol, ve daha birçok yazar, deneme türünün farklı yönlerini temsil etmişlerdir. Bu yazarların kiminde sanat ve estetik, kiminde tarih ve medeniyet, kiminde dil ve kültür, kiminde felsefe ve toplum meseleleri öne çıkar.

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir ve Yaşadığım Gibi adlı eserleri, denemenin tarih, şehir, zaman ve medeniyet bilinciyle nasıl birleşebileceğini gösterir. Tanpınar’da deneme, yalnızca bir fikir açıklaması değildir; hafızanın, estetiğin, musikinin, mimarinin ve şehir ruhunun edebî bir yorumudur.

Cemil Meriç ise denemeyi geniş bir kültür coğrafyasına açar. Onun metinlerinde Doğu-Batı meselesi, aydın problemi, medeniyet, ideoloji, tercüme, düşünce tarihi ve dil meselesi güçlü bir biçimde yer alır. Cemil Meriç’in denemeleri, sadece edebî değil, aynı zamanda fikrî yoğunluğu yüksek metinlerdir.

Mehmet Kaplan ise denemeyi edebiyat, kültür ve millî ruh çerçevesinde ele alır. Onun yazılarında metin çözümlemesi, kültür tarihi ve değerler dünyası birlikte yürür. Bu bakımdan Kaplan, akademik bilgiyle deneme üslubunu buluşturan önemli isimlerdendir. Büyük Türkiye Rüyası, Nesillerin Ruhu kitapları bu konuda önemlidir.

Bugünkü Türk edebiyatında deneme türünün konumu ise hem güçlü hem de tartışmalıdır. Güçlüdür; çünkü deneme, dergilerde, gazetelerde, kitaplarda, internet yayınlarında ve kişisel yazı platformlarında yaşamaya devam etmektedir. Edebiyat, şehir, tarih, kimlik, dil, felsefe, gündelik hayat, hatıra, yolculuk ve kültür meseleleri üzerine çok sayıda deneme yazılmaktadır. Deneme, hâlâ yazarın kişisel birikimini, üslubunu ve dünya görüşünü en serbest biçimde ortaya koyabildiği türlerden biridir.

Günümüzde deneme, çoğu zaman köşe yazısı, sosyal medya paylaşımı, kısa yorum, makale ve eleştiriyle karıştırılmaktadır. Her kişisel görüş deneme değildir. Denemenin edebî bir değer taşıması için yalnızca fikir bildirmesi yetmez; dil işçiliği, kültür derinliği, çağrışım zenginliği, üslup inceliği ve insanî bir bakış taşıması gerekir. Deneme, aceleyle yazılmış bir kanaat yazısı değil; düşüncenin edebiyatla yoğrulmuş hâlidir. Deneme, çalakalem ortaya çıkan bir metin değildir. Zihinsel derinlik gerektiren bir türdür.

Bugünün hızlı iletişim çağında deneme türü yeni bir sınavla karşı karşıyadır. Kısa dikkat süreleri, sosyal medyanın hız baskısı ve sloganlaşan fikir dili, denemenin derinlikli yapısını zorlamaktadır. Buna karşılık aynı çağ, denemeye yeni imkânlar da sunmaktadır. Çünkü deneme, bireyin dünyaya kendi penceresinden bakma ihtiyacından doğar. Modern insanın yalnızlığı, şehir hayatı, kültürel çözülme, kimlik arayışı, dil sorunları, teknolojiyle değişen yaşam biçimleri ve tarih bilinci gibi konular deneme türüne geniş bir alan açmaktadır.

Bu nedenle deneme, Türk edebiyatında yalnız geçmişin seçkin bir türü değil, bugün de canlılığını sürdüren bir düşünce ve üslup alanıdır. Ancak iyi deneme, yalnız fikir sahibi olmakla yazılamaz. Denemeci; çok okuyan, çok düşünen, hayatı dikkatle gözlemleyen, dili özenle kullanan, kendi benliğini insanlığın ortak meselelerine açabilen kişidir.

Deneme türü, edebiyatın serbest düşünce alanıdır. Montaigne ile insanın kendini yoklaması olarak başlayan bu tür, Bacon ile düşünce disiplinine, Montesquieu gibi Aydınlanma yazarlarıyla toplumsal ve siyasal sorgulamaya, Türk edebiyatında ise Ahmet Haşim, Nurullah Ataç, Tanpınar, Cemil Meriç ve Mehmet Kaplan , Remzi Oğuz Arık gibi isimlerle güçlü bir kültür yazısına dönüşmüştür. Bugün denemenin değeri, hız çağında derin düşünceyi, kuru fikir çağında edebî üslubu, kalabalık sözler çağında ise şahsiyetli bir bakışı koruyabilmesindedir.

Deneme, insanın kendisiyle, çağla, kültürle ve hayatla yaptığı samimi bir konuşmadır. Bu konuşma sürdükçe deneme türü de edebiyatımızda yaşamaya devam edecektir.